जिज्ञासा नेपाल समाचार टिमको तीज बिशेष चिरफार
हरितालिका तीज हिन्दू महिलाहरूले श्रद्धा र भक्ति भावका साथ मनाउने प्रमुख चाड हो। यो पर्व विशेष गरी भगवान शिव र देवी पार्वतीको पूजा आराधनासँग जोडिएको छ। हरितालिका तीजको महत्त्व, किंवदन्ती, र यसलाई मनाउन थालिएको कारणहरू गहिरो धार्मिक र सांस्कृतिक जरा भएकोले यसको महिमा झन् बढ्दै गएको छ। यस लेखमा हामी यो पर्वको उत्पत्ति, धार्मिक मान्यता, व्रतको लाभ, र किन यसलाई विशेष गरी नेपाली समाजमा ठूलो पर्व मानिन्छ भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछौं।
हरितालिका तीजको उत्पत्ति र किंवदन्ती
हरितालिका तीजको नामको अर्थ दुई शब्दबाट बनेको छ— "हरित" अर्थात् हरण गरिएको र "आलिका" अर्थात् साथी। यसको उत्पत्तिको किंवदन्ती देवी पार्वती र भगवान शिवको कथासँग जोडिएको छ। पौराणिक कथन अनुसार, देवी पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिका रूपमा पाउने अठोट गरेका थिइन्। तर, पार्वतीका पिताले उनलाई भगवान विष्णुसँग विवाह गराउने तयारी गरेका थिए। यो सुनेर पार्वतीले आफ्नी एक सखीको सहयोगमा जंगलमा गएर कठोर तपस्या गरिन्। यसै तपस्याको परिणामस्वरूप भगवान शिवले प्रसन्न भएर उनलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार गरे।
पार्वतीको यो कठोर तपस्यालाई श्रद्धास्वरूप हरितालिका तीज मनाइन्छ, जसमा महिलाहरू पार्वती जस्तै अटल प्रेम र समर्पणको प्रतीक मान्दै भगवान शिवको पूजा गर्छन्। विशेष गरेर विवाहित महिलाहरू आफ्ना पतिका दीर्घायु, सुख-शान्ति, र समृद्धिको कामना गर्दै यो व्रत बस्छन् भने अविवाहित महिलाहरू राम्रो वर पाउने कामना गर्दछन्।
तीज पर्वको इतिहास र धार्मिक महत्त्व
हरितालिका तीजको महत्त्व धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा धेरै पुरानो छ। यसको मुख्य उद्देश्य महिलाहरूले आफ्नो वैवाहिक जीवनमा सन्तुलन, प्रेम, र समर्पणलाई कायम राख्न भगवान शिव र पार्वतीको आशीर्वाद प्राप्त गर्नु हो। हिन्दू धर्मशास्त्रमा शिव र पार्वतीको विवाह आदर्श दाम्पत्य जीवनको प्रतीक मानिन्छ। तीजमा महिलाहरू व्रत बस्दै शिव-पार्वतीलाई स्मरण गर्छन्, जसले उनीहरूको वैवाहिक सम्बन्धमा अझ प्रेम र विश्वास बढाउँछ।
धार्मिक मान्यताअनुसार, हरितालिका तीजमा व्रत गर्ने महिलाहरूले पार्वतीले जस्तै आफ्नो जीवनमा शान्ति, प्रेम, र सन्तोष प्राप्त गर्छन्। साथै, यो पर्व जीवनका चुनौतीहरूलाई सहजै पार गर्न प्रेरणा दिने मानिन्छ। व्रतको कठोरता र भक्ति भावले महिलाहरूलाई आत्म-संयम र धैर्यताको विकासमा पनि मद्दत गर्छ।
तीज पर्व कसरी मनाउन थालियो?
हरितालिका तीज पर्वको शुरुआत पुराणहरूमा उल्लेखित कथाबाट भएको मानिन्छ। तर, समाजमा यसलाई ठूला धार्मिक पर्वका रूपमा स्वीकार गरिएको कुरा खास गरी दक्षिण एशियाका हिन्दू समुदायको लामो सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ। विशेष गरी नेपालमा तीजको पर्व महिलाहरूका लागि आत्म-संयम, भक्ति, र आध्यात्मिकता प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा महत्त्वपूर्ण छ।
समाजमा तीज पर्वमा विवाहित महिलाहरू माइत जान्छन्, आफ्ना साथीभाइहरूसँग भेट गर्छन्, नाचगान गर्छन्, र आफ्नो अनुभव साटासाट गर्छन्। तीजको अघिल्लो दिनलाई "दर" दिन भनिन्छ, जसमा महिलाहरूले विशेष परिकार बनाएर खाने गर्दछन्। यसपछि व्रत बस्ने दिनमा निराहार वा फलाहार गर्दै भगवान शिवको पूजा गरिन्छ। तीजको दिन बिहानै उठेर स्नान गरी रातो साडी, चुरा, पोतेजस्ता श्रृंगार गरिन्छ, जसलाई वैवाहिक महिलाहरूको प्रतीक मानिन्छ।
हरितालिका तीजको व्रत र पूजा विधि
हरितालिका तीजको व्रत धेरै महिलाहरूको लागि कठिन व्रत मानिन्छ। यो व्रतमा दिनभर पानीसमेत नखाई निराहार बस्नुपर्ने परम्परा छ। व्रतका बेला महिलाहरू भगवान शिव र देवी पार्वतीको मूर्ति वा तस्वीरलाई अगाडि राखेर विशेष मन्त्रहरू जप्छन्, भजनकीर्तन गर्छन्, र पूजामा सहभागी हुन्छन्।
व्रतको अन्त्यमा पूजा गरी प्रसाद ग्रहण गरिन्छ। पूजा विधिमा विशेष गरेर शुद्धता र साधना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। महिलाहरूले आफ्नो परिवारको सुख-शान्तिको कामना गर्दै पूजा गर्छन्। भगवान शिवको प्रिय वस्तुहरू जस्तै बेलपत्र, अक्षता, गंगाजल, धतुरो आदिले पूजा गर्दा प्रसन्न पार्न सकिन्छ।
तीजको सांस्कृतिक महत्त्व
हरितालिका तीजको सांस्कृतिक महत्त्व पनि गहिरो छ। यो पर्व महिलाहरूको सामाजिक एकताको प्रतीक बनेको छ। विशेष गरी नेपालमा, यो पर्व महिलाहरूको समूहगत पर्व हो जहाँ उनीहरूले आफ्ना जीवनका सुख-दुःखलाई बाँडेर मन हलुका गर्छन्। दर खाने दिनदेखि व्रत बस्ने दिनसम्म महिलाहरूले आफ्नो संस्कृति, परम्परा, र धार्मिकता एकसाथ मनाउँछन्।
तीजले महिलाहरूको जीवनमा विशेष भूमिका खेलेको छ। यो पर्वमा महिला सशक्तिकरणको भावना पनि भेटिन्छ, जहाँ उनीहरूले आफ्नो इच्छाशक्ति र धैर्यता प्रदर्शित गर्दछन्। तीजको सांस्कृतिक महत्त्वले पुरानो परम्परा र आस्था भनेको कस्तो हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
हरितालिका तीजमा किन शिवको पूजा गरिन्छ?
हरितालिका तीजमा भगवान शिवको पूजा विशेष महत्त्व राख्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार, भगवान शिव सृष्टिका विनाशक तथा रक्षक दुबै हुन्। उनको आशीर्वादले जीवनमा स्थिरता, समृद्धि, र शक्ति प्राप्त हुन्छ। शिव पार्वतीको आदर्श विवाहलाई ध्यानमा राख्दै महिलाहरूले आफ्नो वैवाहिक जीवनमा त्यस्तै प्रेम र समर्पण प्राप्त गर्ने कामनासाथ यो व्रत गर्छन्।
शिवजीलाई प्रसन्न पार्न बेलपत्र, गंगाजल, धतुरो, र अक्षता चढाइन्छ। यस्ता सामग्रीहरू भगवान शिवलाई प्रिय मानिन्छन्, जसले पूजा गर्दा विशेष फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
तीजको व्रतको लाभ
हरितालिका तीजको व्रत बस्दा महिलाहरूलाई मानसिक, शारीरिक, र आध्यात्मिक लाभ मिल्ने विश्वास गरिन्छ। मानसिक रूपमा यो व्रतले आत्म-संयम र धैर्यता वृद्धि गर्छ। शारीरिक रूपमा निराहार बस्दा शरीरमा विषाक्त पदार्थहरूको शुद्धीकरण हुन्छ भने आध्यात्मिक रूपमा भगवान शिवको पूजा आराधनाले आत्मिक शान्ति प्राप्त हुन्छ।
विवाहित महिलाहरूको लागि तीज व्रतले वैवाहिक जीवनमा सन्तुलन, प्रेम, र पारस्परिक समझदारी ल्याउँछ। अविवाहित महिलाहरूका लागि भने यो व्रतले राम्रो वर प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
प्रचलित धार्मिक तथा सांस्कृतिक चाडहरूमध्ये तीज नेपालमा महिलाहरूको लागि विशेष महत्त्वको पर्व हो। तर, पछिल्लो समय तीजको मनाइने तरिकामा केही विकृतिहरू देखा परेका छन्, जसले यस पर्वको वास्तविक महत्त्वलाई ओझेलमा पार्दै आएको छ। यी विकृतिहरूले तीजको सांस्कृतिक र धार्मिक पक्षलाई कमजोर बनाएको छ, जसले गर्दा डरलाग्दो अवस्था सिर्जना हुन थालेको छ।
१. तीजको व्यावसायीकरण
प्रत्येक पर्वसँगै व्यापारिक अवसरहरू सिर्जना हुनु स्वाभाविक भए पनि तीजमा यसको प्रभाव अत्यधिक देखिन थालेको छ। महिलाहरू तीजलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वको रूपमा मनाउनुको सट्टा यसलाई महंगा साडी, गहना, र श्रृंगार प्रदर्शन गर्ने अवसरको रूपमा लिन थालेका छन्। कपडा र गहनाको प्रतिस्पर्धाले पर्वको वास्तविक भावनालाई पाखा लगाएर उपभोक्तावादको मानसिकता फैलिरहेको छ।
२. मदिरा र अनावश्यक खर्च
तीजको व्रत र पूजा आराधनालाई धार्मिक अनुशासनको रुपमा मान्नुपर्नेमा केही महिलाहरू मदिरा सेवन र अत्यधिक खर्च गर्न लागेका छन्। परम्परागत रुपमा निराहार व्रत बस्ने चाडमा मदिरा सेवनले यसको धार्मिक पवित्रता नै खण्डित गरिरहेको छ। साथै, अनावश्यक खर्च गरेर सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउने होडबाजीले यसको आध्यात्मिक र सामाजिक महत्त्व गुमाउँदै गएको छ।
३. नाचगानको विकृति
पारम्परिक तीज गीतमा महिलाहरूले आफ्नो मनका पीरमर्का र अनुभूतिहरू पोख्ने गर्थे, तर अहिले तीजका गीतहरूमा मौलिकतालाई बेवास्ता गर्दै भड्किलो र अर्थहीन गीतहरूले स्थान पाएका छन्। नाचगानमा मौलिकता हराउँदै गर्दा आधुनिकता र फोहोर सामग्री मिसाइएको गीत-संगीत तीजको संस्कारलाई विकृत बनाउँदै छ।
४. धार्मिक पक्षको उपेक्षा
धार्मिक आस्थामा आधारित तीज पर्वमा पूजापाठ, शिव-पार्वतीको आराधना, र व्रतको गहिरो महत्त्व छ। तर, पछिल्लो समय महिलाहरूले यसको धार्मिक पक्षलाई कम महत्व दिन थालेका छन्। पूजा विधिको सरलीकरण र व्रत बस्नमा लापरवाही देखिन थालेको छ, जसले तीजको आध्यात्मिक उद्देश्यलाई क्षति पुर्याएको छ।
५. सामाजिक दुरुपयोग
तीज महिलाहरूको भेटघाट, समस्या साझा गर्ने, र परम्परागत गीतसंगीतमा रमाउने अवसर थियो। तर, पछिल्लो समयमा सामाजिक मिडियामा अत्यधिक प्रदर्शन गर्ने र व्यक्तिगत जीवनको गोपनीयता हराउँदै गएको छ। व्यक्तिगत र सामाजिक दुरुपयोग, झुठा प्रतिष्ठा देखाउने होडबाजी, र व्यक्तिगत जीवनको नकारात्मक चित्रणले यस पर्वलाई नकारात्मक दिशामा लैजाँदै छ।
६. सांस्कृतिक मौलिकताको ह्रास
तीज पर्वमा परम्परागत पोशाक र गीतसंगीतको विशेष महत्त्व थियो। तर, आधुनिक शैलीका गीत, लवज र पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले तीजको मौलिकता नै गुम्दै गएको छ। यस्ता गतिविधिहरूले तीजको सांस्कृतिक पक्षलाई विकृत गरेर नयाँ पुस्तामा यसको गलत प्रभाव परेको छ।
तीज पर्वलाई धर्म, संस्कृति, र परम्पराको प्रतिकका रूपमा सम्मान गर्नु पर्दछ। तर पछिल्लो समयमा देखिएका यी विकृतिहरूले यस पर्वको महत्त्वलाई घटाएर केवल प्रदर्शन र व्यावसायिक पर्वको रूपमा विकास गरिरहेको छ। यसले तीजको वास्तविक भावनालाई धराशायी पार्दै समाजमा डरलाग्दो अवस्था निम्त्याएको छ।
अन्तत तीज हिन्दू धर्ममा मात्र नभई नेपाली समाजमा पनि विशेष स्थान राख्छ। यसको धार्मिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक महत्त्वले यो पर्वलाई अझ विशेष बनाएको छ। भगवान शिव र देवी पार्वतीको पूजा आराधनाका माध्यमबाट महिलाहरूले आफ्नो जीवनमा सुख, शान्ति, र समृद्धिको कामना गर्दै यो पर्व मनाउँछन्। तीजको व्रत महिलाहरूका लागि शक्ति, धैर्यता, र आत्म-संयमको प्रतीक बनेको छ, जसले उनीहरूको जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाहित गर्छ।
- Jigyasa media
