जिज्ञासा नेपाल ।
नारी बिना अधुरो संसार, नारी बिना अपूरो पुरुषत्व जीवन। आधा आकाश नारीको हो, तर यो आधा आकाशलाई पहिचान दिन कति संघर्ष गर्नुपरिरहेको छ, त्यो सधैं गहिरो बहसको विषय बन्ने गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको सन्दर्भमा, हामी नारी अस्तित्वको महत्त्व, उनका अधिकार, चुनौती, र अवसरका विषयमा गहिरो चर्चा गर्नैपर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस सन् १९०९ देखि मनाइँदै आएको छ। यसको सुरुवात श्रमिक महिलाहरूको आन्दोलनबाट भएको थियो, जसले समान तलब, कामको उचित समय र मतदान अधिकारको माग गरेका थिए। यहाँ यसको ऐतिहासिक यात्रा र महत्वका केही प्रमुख बुँदा छन् ।
महिला दिवसको ऐतिहासिक यात्रा
१. सन् १९०८ – अमेरिका, न्युयोर्कमा १५,००० महिलाहरूले कामको समयमा कटौती, उचित तलब, र मतदान अधिकारको माग गर्दै विशाल प्रदर्शन गरे।
२. सन् १९०९ – अमेरिकाको समाजवादी पार्टीले पहिलो पटक ‘राष्ट्रिय महिला दिवस’ मनायो।
३. सन् १९१० – कोपनहेगनमा भएको समाजवादी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा क्लारा जेट्किनले अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनाउने प्रस्ताव राखिन्।
४. सन् १९११ – अष्ट्रिया, डेनमार्क, जर्मनी र स्वीट्जरल्याण्डमा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस मनाइयो।
५. सन् १९१७ – रुसमा महिलाहरूले युद्धविरुद्ध प्रदर्शन गरेपछि सोभियत सरकारले महिलाहरूलाई मतदान अधिकार दियो।
७. सन् १९७५ – संयुक्त राष्ट्रसंघ (UNO) ले पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसलाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दियो।
८. हाल – विश्वभरि नारी सशक्तीकरणका अभियान, समानताका मुद्दा र नारी अधिकारलाई प्रवर्द्धन गर्न यो दिवस विशेष रूपमा मनाइन्छ।
किन मनाइन्छ?
लैंगिक समानताको माग: महिलाहरू अझै पनि धेरै क्षेत्रमा विभेदको सिकार भइरहेका छन्।
श्रमिक अधिकारको सम्मान: समान तलब र सम्मानजनक कार्यस्थलको सुनिश्चितता।
शिक्षा र अवसरको पहुँच: विशेष गरी ग्रामीण भेगका महिलाहरूलाई शिक्षाको अवसर दिलाउन।
हिंसा र उत्पीडनको अन्त्य: घरेलु हिंसा, बलात्कार, तथा महिला बेचबिखनजस्ता समस्याविरुद्ध आवाज उठाउन।
गाउँ र सहरका महिला दिवसका सवालहरू
गाउँमा – आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, आत्मनिर्भरता, घरेलु हिंसाविरुद्ध चेतना।
सहरमा – जागिरमा समान अवसर, नेतृत्वमा सहभागिता, कार्यस्थलमा यौन दुर्व्यवहारको अन्त्य।
नारी बिनाको अधुरो संसार
महिलाबिना संसार अधुरो छ। उनीहरू आधा आकाश हुन्, समाजको मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूको योगदान बिना समाजको समृद्धि सम्भव छैन। त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस केवल उत्सव होइन, यो समानताको लागि निरन्तर संघर्षको एउटा प्रतीक हो।
महिला दिवसको इतिहास सन् १९०८ मा अमेरिकामा शुरू भएको श्रमिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ। १९१० मा क्लारा जेट्किनले अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको औपचारिक प्रस्ताव गरेकी थिइन्, जुन १९११ देखि औपचारिक रूपमा विभिन्न देशहरूमा मनाउन थालियो।
संयुक्त राष्ट्रसंघले १९७५ मा पहिलोपटक महिला दिवसलाई औपचारिक मान्यता दियो। त्यसपछि प्रत्येक वर्ष मार्च ८ का दिन संसारभर नारी अधिकारका विषयमा छलफल हुने, चेतना जगाइने, र समानताका लागि आवाज उठाइने गरिन्छ। तर के वास्तविक रूपमा नारी समानता हासिल भएको छ त?
गाउँका नारीका चुनौतीहरू
गाउँका नारीहरूका लागि महिला दिवस अझै उत्सवको रूपमा मात्र सीमित छ। उनीहरूका लागि प्रमुख मुद्दा शिक्षाको अभाव, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच नहुनु, घरेलु हिंसा, आर्थिक परनिर्भरता, बालविवाह, र समाजको पितृसत्तात्मक सोच हो।
नेपालका दुर्गम गाउँमा नारीहरू बिहानदेखि बेलुकासम्म खेतबारीमा, घरधन्दामा, बालबच्चा पालनपोषणमा खटिन्छन्। तर तिनै महिलाहरूको श्रम गनिँदैन, न त उनीहरूले निर्णय प्रक्रियामा स्थान नै पाउँछन्। महिलाले घरमा खटिएर मात्र होइन, समाज र राष्ट्र निर्माणमा ठूलो योगदान पुर्याइरहेकी छन्। तर उनीहरूलाई अझै पनि दोस्रो दर्जाको नागरिकसरह व्यवहार गरिन्छ।
शहरी महिला र महिला दिवस
शहरमा महिला दिवसको परिभाषा अलि फरक देखिन्छ। यहाँ चेतनाको स्तर बढी छ, महिलाहरू शिक्षित छन्, रोजगारीमा संलग्न छन्। तर समस्या भने उस्तै छ। तिनका लागि प्रमुख चुनौती भनेको काम र घर व्यवस्थापनको दोहोरो जिम्मेवारी, कार्यस्थलमा हुने लैंगिक विभेद, तलब असमानता, यौन उत्पीडन, र नेतृत्व तहमा सीमित अवसरहरू हुन्।
शहरका कतिपय महिलाहरू व्यावसायिक क्षेत्रमा अग्रसर भए पनि उनीहरूलाई पुरुषसरह अवसर र सुविधा उपलब्ध छैन। समाजको दृष्टिकोण अझै पनि महिलालाई गृहिणीका रूपमा हेर्ने पुरानै मानसिकता राख्छ।
दार्शनिक दृष्टिकोणमा नारी
नारीलाई 'शक्ति' को रूपमा परिभाषित गरिन्छ, तर शक्ति भएर पनि किन उनीहरू कमजोर बनाइन्छन्? प्लेटोले भनेका थिए, "राज्य समृद्ध हुन नारी-पुरुष दुवै बराबर हुनुपर्छ।"
पुत्रलाई सन्तान मान्ने र पुत्रीलाई पराइघरको धन भन्ने सोच अझै व्याप्त छ। "नारी बिना संसारको अस्तित्व नै छैन," भन्ने कुरा हामी शब्दमा मात्र स्वीकार्छौं, व्यवहारमा होइन। नारी बिना सभ्यता विकास हुन्थेन, तर तिनै नारीहरू विभेदको चपेटामा छन्।
महिला सशक्तीकरण: कसरी सम्भव छ?
१. शिक्षा: गाउँ र शहरका सबै महिलालाई समान शिक्षा दिनुपर्छ। शिक्षाले महिलाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ। 2. आर्थिक आत्मनिर्भरता: महिलाले आफ्नै आर्थिक स्रोतको पहुँच राख्नुपर्छ। घर चलाउने मात्र होइन, समाज चलाउने शक्ति उनैसँग हुनुपर्छ। ३. नीति निर्माणमा सहभागिता: राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक नीति निर्माणमा महिलाहरूको आवाज अनिवार्य हुनुपर्छ। ४. वैचारिक परिवर्तन: महिलालाई पुरुष बराबर अधिकार प्राप्त गर्ने चेतना घरमै बाल्यकालदेखि नै विकास गरिनुपर्छ।
नारी दिवस मात्र होइन, नारीका हकका लागि निरन्तर संघर्ष आवश्यक
महिला दिवस एक दिन मनाउने मात्र कुरा होइन। यो दिवस परिवर्तनका लागि आवाज उठाउने माध्यम हो। गाउँकी सामान्य महिलादेखि सहरकी व्यवसायी महिलासम्मले यो अवसरलाई आफ्नो हक र अस्तित्वको पुनः पुष्टि गर्ने दिनका रूपमा मनाउनुपर्छ।
अन्त्यमा, महिला दिवसले एउटा सन्देश दिनुपर्छ– "नारीलाई सहानुभूतिले होइन, समान अधिकारले हेर्नुपर्छ।"
नारी हुनु गौरवको विषय हो, किनभने नारी स्वयं सृष्टिको आधार हुन्।
- Jigyasa media
