काठमाडौ । आज आमाको मुख हेर्ने दिन, जसलाई मातृ दिवस (Mother's Day) पनि भनिन्छ, नेपाली संस्कारमा अत्यन्तै श्रद्धा, प्रेम र कृतज्ञताको भावले भरिएको विशेष दिन हो। यो दिन वैशाख महिनाको कृष्ण पक्षको औँसी (अमावस्या) तिथिमा मनाइन्छ। नेपाली समाजमा आमा जीवनको आधार, श्रद्धा र माया–ममता सँग जोडिएको अतुलनीय प्रतीक मानिन्छ।

नेपाली संस्कार

नेपाली संस्कारमा आमा पहिलो गुरु हुन्। बालकले पहिलो शब्द आमाबाट सिक्छ, जीवनको पहिलो पाठ आमा नै सिकाउँछिन्। आमाको आशिर्वादलाई जीवनमा सफलताको प्रथम श्रोत मानिन्छ। त्यसैले, वर्षभर जतिसुकै व्यस्त भए पनि आजको दिन विशेष रूपमा आमालाई सम्मान, मायाँ र कृतज्ञता प्रकट गर्ने चलन छ।

परम्परागत रूपमा यस दिनमा गरिने कार्यहरू:

आमा जीवित भए, बिहानै उठेर आमाको मुख हेर्ने, शुभकामना दिने, मिठा परिकार, लुगा, दक्षिणा आदि दिनु। टाढा भएका सन्तान पनि आमालाई भेट्न घर फर्कने चलन।आमा दिवंगत भएमा विभिन्न तीर्थस्थल, खासगरी गोकर्णेश्वर, गुह्येश्वरी, कुण्ड, बेत्रा, आदि स्थानमा गई तर्पण, श्राद्ध, जल अर्पण गर्ने। गोकर्णमा विशेष मेलासमेत लाग्ने, जहाँ दिवंगत आमाको आत्माको शान्तिको कामना गरिन्छ। यो दिन सन्तानले आफ्नो जीवनमा आमाले पुर्‍याएको योगदान सम्झन्छन् र धन्यताको अनुभूति गर्छन्।

किम्बदन्ती र इतिहास

किम्बदन्ती अनुसार, आमाको मुख हेर्ने दिनको उत्पत्ति एक अत्यन्त मार्मिक कथासँग जोडिएको छ।

किम्बदन्ती भन्छ, प्राचीन समयको कुरा हो, एक जना छोरा लामो समयसम्म परदेशमा बसेर आफ्नो घर फर्कन्छ। तर फर्किंदा उसको आमा बितिसकेकी हुन्छिन्। आमाको मुख हेर्ने आशामा आएको त्यो छोराले आमालाई देख्न नपाएको पीडा व्यक्त गर्दै गोकर्णेश्वर क्षेत्रमा आमाको सम्झनामा तर्पण गर्छ। त्यस दिन वैशाख कृष्ण औँसी परेको थियो।

त्यही दिनदेखि आमाप्रतिको सम्मान र सम्झनाका लागि "आमाको मुख हेर्ने दिन" मनाउने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ।

गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर पनि यसै सन्दर्भमा प्रसिद्ध छ। गोकर्णेश्वरमा गई दिवंगत आमाको सम्झनामा श्राद्ध, तर्पण गर्दा पुण्य लाभ हुने विश्वास छ। 'गोकर्ण' भन्नाले 'गाईको कर्ण (कान)' भन्ने अर्थ लाग्छ, जुन धार्मिक दृष्टिले पवित्रता र मातृत्वको प्रतीक हो।

सांस्कृतिक महत्व

भावनात्मक सम्बन्धको सुदृढीकरण : आमासँगको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाउने अवसर दिन्छ। धार्मिक महत्व : दिवंगत आमाको आत्मा शान्तिको कामना गरिन्छ।सामाजिक एकता : परिवार, आफन्तबीचको सम्बन्ध अझ मजबुत बनाउन सहयोगी हुन्छ।

आमाको मुख हेर्ने दिनमात्र एक संस्कार होइन, यो हाम्रो जीवन दर्शनसँग जोडिएको गहिरो मर्म हो। आमाको योगदानलाई सम्झेर कृतज्ञता व्यक्त गर्ने यो अवसरले हाम्रो जीवनमा मायाँ, श्रद्धा र सेवा भावनालाई थप सशक्त बनाउँछ। यस दिन हामीले आफैंलाई पनि स्मरण गराउनुपर्छ जसरी आमा निःस्वार्थ सेवा गर्छिन्, हामी पनि जीवनमा अरुका लागि केही न केही गर्न सक्नुपर्छ।

• Jigyasanepal