सहकारी बहस:

✍🏼- केपी पाण्डे ( कालीप्रसाद पाण्डे )

   अध्यक्ष 

कोहिनुर साकोस बनेपा -७

सहकारीको भूमिका यस कारण महत्पूर्ण छ । 

सहकारी संस्थाहरू नेपालको आर्थिक र सामाजिक विकासको मेरुदण्डका रूपमा देखापरेका छन्। यी संस्थाहरूले गरिबी निवारण, ग्रामीण विकास, सामाजिक समावेशिता, स्थानीय स्तरमा बैकले गर्नुपर्ने काम र कृषि तथा बिबिध बस्तु उत्पादन गरि बजारिकरण लगायतका आर्थिक वृद्धिमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। नेपालको वर्तमान सामाजिक र आर्थिक परिप्रेक्ष्यमा सहकारी संस्थाहरूको भूमिका, अवसर, चुनौती, र सम्भावित समाधानका उपायहरूको विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गर्न यहाँ विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ।

 सहकारी संस्थाहरूको भूमिका

सहकारी संस्थाहरूको मुख्य भूमिका आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनमा आधारित छ। यी संस्थाहरूले स्थानीयस्तरमा आर्थिक गतिविधिहरूको प्रवर्द्धन, गरिबी न्यूनीकरण, क्षमता अभिबृद्दि र सामाजिक न्यायका लागि कार्यरत छन्। सहकारी संस्थाहरूको प्रमुख भूमिकालाई तलका बुँदामा संक्षेपमा उल्लेख गर्न सकिन्छ:

१. आर्थिक समावेशिता:

   सहकारी संस्थाहरूले देशभरिका नागरिकहरूलाई औपचारिक वित्तीय सेवाहरूमा पहुँच दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा दिन कठिनाइ महशुस गरिरहेका बेला सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय तहमा बैंकिङ सेवा प्रदान गरेर ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउने काम गरिरहेका छन्।साथै केहि उत्पादन मुलक सस्थांले कृषिजन्य ,पषुजन्य र दैनिक उपभोग गर्ने आवस्यक बस्तुहरू समेत ब्यबस्थापन गरि स्थानियहरूको आवस्यकता पुरा गर्दै सदस्य हितका कार्य गरेका छन !

२. रोजगार सिर्जना:

   सहकारी संस्थाहरूले रोजगार सिर्जना गर्ने ठूला स्रोतहरू मध्ये एकका रूपमा पनि देखिएका छन्। यी संस्थाहरूले साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई वित्तीय सहयोग पुर्याएर, कृषि, पशुपालन, साना व्यापार, हस्तकलाजस्ता क्षेत्रमा अवसरहरू सिर्जना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। सहकारीमार्फत साना किसान, बिउ उत्पादन तरकारि ,पशुपालक, र हस्तकला उत्पादनकर्ताहरूलाई उचित बजार पहुँच दिने र उनीहरूको उत्पादनमा वृद्धि गराउने प्रयास भइरहेको छ।साथै बितिय क्षेत्रमा हजारौ युवा युवतिलाई रोजगारि दिई दक्षता अभिबृद्दि समेत हासिल गरेका छन 

३. समुदाय आधारित विकास:

   सहकारी संस्थाहरूले समुदायमा आधारित विकास परियोजनाहरू सञ्चालन गरी स्थानीय विकासमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। स्थानीय जनताको सहकार्यमा विकास योजनाहरू कार्यान्वयन गराउँदा स्थानीयस्तरमा तीव्र विकास सम्भव भएको छ। उदाहरणका लागि, सडक निर्माण, सिंचाई परियोजना ,कृषि परियोजना बिधुत उत्पादन , विद्यालय निर्माण जस्ता परियोजनाहरूमा सहकारी संस्थाहरूको महत्वपूर्ण भूमिका देख्न सकिन्छ।साथै साना ब्यबसायिलाई सहजै साना लोन परिचान गरि छोटो समयमै आवश्यकता पुरा गराउने सस्थांको रूपमा हसकारि स्थापित भएको छ !

४. सामाजिक सुरक्षा:

   सहकारी संस्थाहरूले सामाजिक सुरक्षा योजनाहरूमार्फत पनि ठोस योगदान पुर्याइरहेका छन्। वृद्धावस्थामा आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्ने, सरकार सग पाईने साझेदार योजना ल्याई सदस्य हितको लागि आपतकालीन अवस्थामा आर्थिक सहयोग गर्ने, स्वास्थ्य बीमा योजनाहरू सञ्चालन गर्ने जस्ता क्रियाकलापहरूले समाजमा सहकारी संस्थाहरूको भूमिका अझै बलियो बनाएको छ। 

५. महिला सशक्तिकरण:

   सहकारी संस्थाहरूले महिला सशक्तिकरणमा पनि विशेष भूमिका खेलेका छन्। महिलाहरूलाई आर्थिकरूपमा सक्षम बनाउने उद्देश्यले विभिन्न तालिम, नेतृत्व बिकास आयमुलक सीप विकास कार्यक्रम, र वित्तीय सहायता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेर महिलाहरूलाई आर्थिक क्रियाकलापमा सहभागी गराइएको छ। यसले गर्दा ग्रामीण र शहरी दुवै क्षेत्रमा महिला उद्यमशीलता बढेको छ र महिलाहरूको आर्थिक अवस्था सुधार हुँदै गएको छ।

 सहकारी संस्थाहरूको अवसर

नेपालमा सहकारी संस्थाहरूको लागि अपार अवसरहरू रहेको देखिन्छ। यी अवसरहरूको पूर्ण सदुपयोग गरेर देशको आर्थिक विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउन सकिन्छ। तल सहकारी संस्थाहरूका प्रमुख अवसरहरूको चर्चा गरिएको छ ।

१. कृषि र ग्रामीण विकास:

   नेपाल कृषि प्रधान देश भएकोले सहकारी संस्थाहरूले कृषि विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। सहकारीमार्फत किसानहरूलाई कृषि सामग्री, बीउ, मल, सिंचाइ सुविधा, र आवश्यक तालिम गोष्ठि अध्यन अबलोकन गराउदै नया नया शिप मुलक जानकारी प्रदान गरेर गुणस्तरिय उत्पादनमा वृद्धि गराउन सकिन्छ। साथै, सहकारी संस्थाहरूले उत्पादनलाई संगठित रूपमा बजारसम्म पुर्याउने काममा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।जस्ले गर्दा रकम अपचलन र दुरूपयोग कम हुन्छ साथै नेतृत्व बिकास हुदै पालै पालै सदस्यको बोलि र क्षमताको बिकास समेत हुने गर्दछ 

२. कृषि पशुपालन र दुग्ध उत्पादन:

   पशुपालन र दुग्ध उत्पादनका क्षेत्रमा सहकारी संस्थाहरूले महत्वपूर्ण अवसरहरू पाएका छन्। नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पशुपालन प्रमुख आयस्रोत बनेको छ। सहकारी संस्थाहरूले पशुपालनमा आधारित उद्यमहरूलाई वित्तीय सहायता, तालिम प्रशिक्षण, कृषि उत्पादन र बजार पहुँच प्रदान गरेर ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउन सक्छन्। दुग्ध उत्पादन र वितरणमा सहकारी संस्थाहरूको भूमिका अझै सुदृढ गर्न सकिन्छ।साथै जिल्ला जिल्लामा एक सहकारि एक उत्पादन जिम्मेवारि दिन सके सहकारि र सदस्यको अझै हित हुने देखिन्छ !

३. हस्तकला र साना उद्योगहरू:

   नेपालको हस्तकला र साना उद्योगहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा राम्रो माग रहेको क्षेत्र हुन्। सहकारी संस्थाहरूले हस्तकलाका उत्पादनहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन, उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्न, र स्थानीय स्तरमा उद्यमशीलता विकास गर्न महत्वपूर्ण अवसरहरू पाएका छन्। यसले गर्दा साना उद्योगहरूको उत्पादन क्षमता र बजार पहुँच विस्तार गर्न सकिन्छ।भने हस्तकलाको सिप बिकास हुदा सहकारिको साना पुजिले साना साना उधोग समेत स्थानिय स्तरमा संचालन गर्न सकिन्छ !

४. पर्यटन विकास:

   नेपालमा सहकारी संस्थाहरूले पर्यटन क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण अवसरहरू पाएका छन्। पर्यटन क्षेत्रमा सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय पर्यटन व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्न, होमस्टे कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न, र स्थानीय संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्न सक्ने क्षमता राख्छन्। यसले गर्दा ग्रामीण पर्यटनको विकास गर्न सकिन्छ र स्थानीय जनतामा आयआर्जनका अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिन्छ।भने स्थानिय उत्पादनको प्रचार समेत हुदा स्थानिय स्तरमै आम्दानि बढ्ने र रोजगारि थपिने हुन्छ !

५. उद्यमशीलता र नवप्रवर्तन:

   सहकारी संस्थाहरूले उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनमा पनि ठूलो अवसरहरू पाएका छन्। सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूलाई नवीनतम प्रविधि र सीपहरूको प्रयोग गर्न तालिम प्रदान गरेर उद्यमशीलता विकास गर्न सक्दछन्। साथै, सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूको विचार र सुझावको आधारमा बजार माग अनुसारका नयाँ उत्पादन र सेवाहरू थप सिर्जना गर्न सक्दछन्।                     सहकारी संस्थाहरूको चुनौती

नेपालमा सहकारी संस्थाहरूले उल्लेखनीय प्रगति गरे तापनि तिनीहरूले विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। यी चुनौतीहरूको सामना नगरेसम्म सहकारी संस्थाहरूको प्रभावकारीता र दीर्घकालीन स्थिरता सुनिश्चित गर्न गाह्रो पर्न सक्छ। तल सहकारी संस्थाहरूका प्रमुख चुनौतीहरूको चर्चा गरिएको छ:

१. प्रशासनिक कमजोरी:

   सहकारी संस्थाहरूमा प्रशासनिक कमजोरीहरू देखिएका छन्। केही संस्थाहरूमा अनियमितता, पारदर्शिता अभाव, र व्यवस्थापनमा कमजोरीका कारण प्रभावकारीतामा कमी आएको छ। सहकारी संस्थाहरूले पारदर्शी र जवाफदेही व्यवस्थापन प्रणालीको अभावमा विश्वसनीयता गुमाउने जोखिममा परेका छन्।यो कार्य हुनुमा राजनितिक ब्यक्ति संचालकमा आउनु र सस्थागत ज्ञान नहुनाले पनि सहकारि प्रसासन कमजोर हुन्छ 

२. वित्तीय कमजोरी:

   सहकारी संस्थाहरूले पर्याप्त पूँजी र स्रोतको अभावको सामना गरिरहेका छन्। सहकारी संस्थाहरूले आफ्ना सदस्यहरूलाई वित्तीय सेवा प्रदान गर्न कठिनाइ महशुस गरिरहेका छन्, जसले गर्दा तिनीहरूको दीर्घकालीन स्थिरता खतरामा पर्ने सम्भावना हुन्छ। साथै, वित्तीय प्रबंधनमा कमजोरीका कारण सहकारी संस्थाहरूको ऋण संग्रहमा समस्या उत्पन्न भएको छ।

३. सामाजिक असमानता:

   सहकारी संस्थाहरूले समाजमा व्याप्त असमानता र विभेदलाई सम्बोधन गर्न चुनौती महशुस गरिरहेका छन्। केही स्थानमा सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय विवादहरूलाई समाधान गर्न असमर्थता देखाएका छन्, जसले गर्दा तिनीहरूको प्रभावकारीता सीमित भइरहेको छ। साथै, सहकारी संस्थाहरूले सबै वर्गका सदस्यहरूलाई समावेश गर्न र तिनीहरूको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न कठिनाइ महशुस गरिरहेका छन्।

४. प्राविधिक ज्ञानको अभाव:

   सहकारी संस्थाहरूले नयाँ प्रविधि र नवप्रवर्तनको कमीका कारण प्रतिस्पर्धामा पछि परिरहेका छन्। सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूलाई नवीनतम प्रविधिको प्रयोग गर्न आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गर्न नसक्दा उनीहरूको उत्पादनशीलता र प्रतिस्पर्धात्मकता सीमित भइरहेको छ।तेसैले ज्ञान सिप र दक्षता भएका ब्यक्तिलाई समाबेस गरि संचालक समिति समानुपातिक र समाबेसि ढंगले गठन गरि तिनलाई प्राबिधिक ज्ञान सिप सहित बिकास गराउन आवश्यक देखिन्छ 

५. सरकारी नीतिगत चुनौतीहरू:

   सहकारी संस्थाहरूले सरकारी नीतिगत चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। सरकारद्वारा लागू गरिएका केही नीतिहरू सहकारी संस्थाहरूको क्रियाकलापलाई सीमित गरिरहेका छन्, जसले गर्दा तिनीहरूको विकासमा अवरोध उत्पन्न भएको छ। साथै, सरकारी नियमन र अनुगमन प्रक्रियाहरूमा सुधारको अभावका कारण सहकारी संस्थाहरूले अनावश्यक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ।जस्तै स्थानिय स्तरवाट अनुगमन नहुनु ,जिल्लातहमा नियमक निकाय नहुनु , मनोपोलि संचालक नियुक्ति हुनु ,ज्ञान सिप ,दक्षता कमिहुनु 

  सहकारी संस्थाहरूको समाधानका उपायहरू

सहकारी संस्थाहरूले सामना गरिरहेका चुनौतीहरूको समाधान नगरेसम्म तिनीहरूको प्रभावकारीता र दीर्घकालीन स्थिरता सुनिश्चित गर्न कठिनाइ हुनेछ। यसका लागि केही सम्भावित समाधानका उपायहरू निम्नानुसार छन्:

१. प्रशासनिक सुधार:

   सहकारी संस्थाहरूले पारदर्शी र जवाफदेही व्यवस्थापन प्रणालीलाई अपनाउन आवश्यक छ। सहकारी संस्थाहरूमा प्रशासनिक सुधार गर्न, व्यवस्थापकहरूको तालिम र क्षमता वृद्धि कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु पर्दछ। यसले गर्दा सहकारी संस्थाहरूको प्रभावकारीता र विश्वसनीयता बढाउन सकिन्छ।भने समानुपातिक ढंगबाट निर्णय र पारदर्शीता कामय गरि सहकारि ऐन र नियमाबलि अनुसार काम गर्न गराउन सके सस्थाको प्रसासनिक सुधार अबस्य हुन्छ!

२. वित्तीय सुधार:

   सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय प्रबंधनमा सुधार गर्न आवश्यक छ। सहकारी संस्थाहरूले पूँजी र स्रोतको अभावलाई सम्बोधन गर्न नयाँ वित्तीय योजनाहरू तयार गर्न सक्दछन्। साथै, ऋण संग्रहमा सुधार गर्न, सेयर बचतको आधारमा तलमाथि गर्ने बचतमा सहजिकरण गर्ने बढि ब्याजदरको लोभ देखाई बचत संकल नगर्ने सदस्यहरूलाई वित्तीय अनुशासनमा तालिम दिन ,ब्यभहारिक पक्ष नभै निति र नियम अनुसार लोन परिचालन गर्ने स्थानिय स्तरका सरकार ,सधं र सहकारि सग बिषय मिल्ने सस्थाहरू सग समन्यनय गर्ने र संचालकले पारदर्शिता कामय राख्ने !

लेखक पाण्डे सहकारी क्षेत्रको विकास र प्रवर्द्धनमा दुई दशक देखि कार्यरत छन् । 

• Jigyasa media