काठमाण्डौ ।

महत्त्व

विश्वकर्मा पूजा श्रम, निर्माण, र प्रविधिको आराधना गर्ने पावन पर्व हो। यस दिनलाई विश्वकर्मा देवता, जो निर्माण, सृजनशक्ति, र वास्तुकलाका देवता मानिन्छन्, को पूजा गरिन्छ। यो पर्व विशेष गरी इन्जिनियर, कारीगर, वास्तुकार, निर्माण क्षेत्रका कामदार र उद्योगीहरूले मनाउँछन्। निर्माण र सृजनासम्बन्धी हरेक काम विश्वकर्मा भगवानको आशीर्वाद बिना पूरा हुँदैन भन्ने मान्यता छ।

विश्वकर्मा भगवानलाई आधुनिक युगका इन्जिनियर र आविष्कारकको प्रेरणास्रोत मानिन्छ। सृजनात्मक कार्यको सम्मान र सफलताको लागि विश्वकर्मा पूजामा विशेष रूपमा मेसिन, औजार, हतियार र निर्माण सामग्रीको पूजा गरिन्छ।

किम्बदन्ती र इतिहास

विश्वकर्मा भगवान विष्णुका योजनाकार मानिन्छन्। हिन्दू धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ कि उनले स्वर्गलोक, इन्द्रप्रस्थ, द्वारका, तथा रावणको लंका जस्ता अद्भुत नगरीहरूको निर्माण गरेका थिए। महाभारतमा, इन्द्रप्रस्थको भव्य भवन विश्वकर्माले बनाएको उल्लेख छ। साथै, रावणको पुष्पक विमानसमेत उनले निर्माण गरेको मान्यता छ।

वैदिक युगदेखि नै विश्वकर्मालाई निर्माण कार्य र शिल्पकला (वास्तुकला, धातुकर्म) को देवता मानिँदै आएको हो। उनको पूजा सृजनात्मक, शारीरिक श्रम, र प्रविधिको सम्मानका रूपमा गरिन्छ।

पूजा विधि

विश्वकर्मा पूजा विशेष गरी कलकारखाना, निर्माण स्थल, तथा औद्योगिक क्षेत्रहरूमा गरिन्छ। औजार, उपकरण, मेसिन र कारखाना तथा कार्यस्थलको शुद्धिकरण गर्दै पूजा आरम्भ हुन्छ। पूजा गर्दा खासगरी निम्न विधि अपनाइन्छ ।

१. कलश स्थापना: पवित्र स्थलमा गंगाजलले शुद्धिकरण गरी कलश स्थापना गरिन्छ।

२. आवश्यक सामग्रीहरू: पूजा सामग्रीमा अक्षता, सुपारी, रङ, फूल, धूप, पञ्चामृत, र प्रसाद राखिन्छ।

३. विशेष स्थान: विश्वकर्मा भगवानको प्रतिमा, औजार, मेसिन, सवारी साधन, र हतियारलाई शुद्ध गरिन्छ।

४. पूजा गर्ने क्रम:

पहिलोमा गणेश पूजन गरिन्छ।त्यसपछि विश्वकर्मा भगवानलाई फूल, अक्षता, धूप, दीप आदि चढाएर पूजा गरिन्छ।

५. साङ्गीतिक मन्त्र: विश्वकर्मा मन्त्रहरू उच्चारण गरिन्छ। यहाँ विश्वकर्मा पूजाको एउटा सामान्य मन्त्र प्रस्तुत गरिएको छ:

मन्त्र

"ॐ आधार शक्तिपे नमः, ॐ कूमयि नमः, ॐ अनन्तम नमः, ॐ पृथिव्यै नमः।"

"ॐ विश्वकर्मण नमः।"

६. प्रसाद वितरण: अन्त्यमा प्रसाद वितरण गर्दै मेसिनरी र औजारहरूमा फुलमाला लगाई पूजा समापन गरिन्छ।

विश्वकर्मा पूजा श्रम र सृजनाको महत्त्वलाई सम्मान गर्ने पर्व हो। यस दिन आफ्ना औजार, मेसिन, र प्रविधिको पूजा गरी आगामी कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न होस् भन्ने कामना गरिन्छ। निर्माण क्षेत्रमा आवद्ध व्यक्तिहरूको लागि यो विशेष दिन प्रेरणादायी र सकारात्मक कार्यशक्तिको प्रतीक मानिन्छ।

• Jigyasa media