काठमाण्डौ । 

गाइजात्रा नेपालमा विशेषगरी नेवार समुदायले मनाउने प्रमुख पर्व हो, जसलाई काठमाडौँ उपत्यकामा धूमधामका साथ मनाइन्छ। यो पर्वको उत्पत्ति मल्लकालमा भएको मानिन्छ। यस पर्वको मूल उद्देश्य मृत आत्माको शान्तिको कामना गर्दै गाईको स्वरूपमा दिवंगत व्यक्तिको आत्मालाई स्वर्गलोक पुर्‍याउने हो।

गाइजात्राको इतिहास गाथा 

गाइजात्रा पर्वको इतिहास राजा प्रताप मल्लको समयमा सुरु भएको हो। राजा प्रताप मल्लले आफ्नो छोरा चक्रवर्ती मल्लको मृत्युबाट अत्यन्त पीडित रानीलाई सान्त्वना दिनका लागि सम्पूर्ण सहरका परिवारलाई आफ्नो दिवंगत सदस्यको सम्झनामा गाईसँगै जुलुस निकाल्न आग्रह गरेका थिए। यो पर्वले रानीको पीडा कम गर्न ठूलो भूमिका खेलेको थियो, र त्यसपछि गाइजात्रा पर्वको परम्परा आजसम्म निरन्तर जारी छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

गाइजात्राको धार्मिक महत्त्व गाईसँग जोडिएको छ। हिन्दू धर्ममा गाईलाई पवित्र र माता मानिन्छ। यस दिन गाईको स्वरूपमा दिवंगत व्यक्तिको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने विश्वास गरिन्छ। गाइजात्राको जुलुसमा मानिसहरूले गाईलाई सिंगारेर, विभिन्न रङ्ग, माला, फूल र झन्डा लगाएर नगरभित्र घुमाउँछन्।

सांस्कृतिक रूपमा, गाइजात्रा हास्य व्यङ्ग्यको पर्व पनि हो। यस अवसरमा विभिन्न व्यक्तिहरूले समाजका विकृति, विसङ्गतिलाई व्यङ्ग्यात्मक तरिकाले प्रस्तुत गर्छन्। गाइजात्राको अवसरमा देखाइने "घिन्ताङ घिसी"लगायतका कार्यक्रमहरूले समाजमा परिवर्तनको सन्देश दिने काम गर्दछ।

सापारु के हो ?

सापारु (सप्त ऋषि यात्रा) गाइजात्रा पर्वसँगै नेवार समुदायले मनाउने अर्को महत्त्वपूर्ण पर्व हो। सापारु पर्वको क्रममा सात ऋषिहरूको पूजा गरिन्छ। यसलाई देवता र दिवंगत आत्माहरूलाई सम्मान व्यक्त गर्ने अवसरको रूपमा लिइन्छ। सापारु पर्वमा नेवार समुदायका मानिसहरूले विभिन्न मठमन्दिरमा पूजा गरी, दिवंगत आत्माको शान्तिको कामना गर्छन्।

गाइजात्राको आजको परम्परा

आजको दिन काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा गाइजात्राको जुलुस निकालिन्छ। प्रत्येक घरमा दिवंगत आत्माको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईको रूपमा सिंगारेर जुलुस निकालिन्छ। जुलुससँगै हास्य व्यङ्ग्यका प्रस्तुति पनि देखाइन्छ। यसरी गाइजात्रा पर्वले धार्मिक आस्था र सामाजिक सन्देशलाई एकसाथ प्रस्तुत गर्दै समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

• Jigyasa media