काठमाण्डौ । चैत्र महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने मंगल चौथी व्रत हिन्दू धर्ममा विशेष महत्त्व राख्ने धार्मिक परम्परा हो। यो दिन भगवान गणेशको पूजा–आराधना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा रहेको छ।

धार्मिक मान्यता मंगल चौथी व्रत विशेषगरी सुख, समृद्धि र परिवारको मंगलकामनाका लागि गरिन्छ। यो व्रतले विशेष गरी दाम्पत्य जीवनमा सौभाग्य वृद्धि गर्ने, परिवारमा शान्ति कायम गर्ने र आर्थिक उन्नति दिलाउने विश्वास गरिन्छ।

पुराण अनुसार, यस व्रतको पालन गर्नाले विशेष रूपमा संकट निवारण हुने र शत्रु बाधाबाट मुक्त भइने मान्यता छ। भगवान गणेशलाई संकटहरणकर्ता मानिन्छ, जसले भक्तहरूको जीवनमा आउने अवरोध हटाउने विश्वास गरिन्छ।

व्रत गर्ने विधि मंगल चौथी व्रत पालन गर्न बिहानै स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्नुपर्छ। त्यसपछि भगवान गणेशको मूर्तिलाई शुद्ध जलले स्नान गराई पुष्प, अक्षता, दूबो र मोदक अर्पण गरिन्छ। विशेषगरी रातो फूलले भगवान गणेशलाई खुसी पार्न सकिने धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ।

यस दिन उपवास बस्ने परम्परा छ, जसमा फलाहार वा एकै छाक शुद्ध सात्त्विक भोजन ग्रहण गरिन्छ। साँझपख गणेश चतुर्थी कथा सुन्ने तथा गणेश आरती गरेपछि व्रत सम्पन्न गरिन्छ।

वैज्ञानिक पक्ष धार्मिक मान्यता बाहेक, यो व्रतले आत्मसंयम बढाउने, शरीरलाई विषमुक्त राख्ने तथा मानसिक शान्ति दिने विश्वास गरिन्छ। उपवासले शरीरलाई डिटक्सिफाइ गर्ने र पाचन प्रणालीलाई सुधार गर्ने वैज्ञानिक तथ्य पनि छन्।

व्रत र पूजाको विधि

मंगल चौथीको दिन, भक्तजनहरूले बिहानै स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गर्छन् र भगवान गणेशको मूर्तिलाई स्थापना गरी विधिपूर्वक पूजा गर्छन्। पूजामा फूल, अक्षता, चन्दन, अबिर, कुंकुम, जनै, दुबो, माला, प्रसाद, पान, सुपारी आदि अर्पण गरिन्छ। विशेषगरी, भगवान गणेशलाई लड्डुको भोग लगाइन्छ। साँझमा चन्द्रमा र मंगल ग्रहको पनि पूजा गरी अर्घ्य दिइन्छ। परिवारका सबै सदस्यहरू भेला भई आरती गरी व्रत समापन गरिन्छ। 

सम्बन्धित कथाहरू पुराणहरूमा उल्लेख गरिएका कथाहरू अनुसार, एक समय कुनै एक राजा तथा रानीले सन्तान प्राप्तिका लागि मंगल चौथी व्रत गरेका थिए। यस व्रतको प्रभावले उनीहरूलाई सुखद सन्तान प्राप्त भएको कथा पाइन्छ।

यस दिन विशेष गरी गणेशजीका मन्त्र जप्नाले सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने विश्वास छ:

"ॐ गं गणपतये नमः।"

 मंगल चौथी व्रत हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि मात्र नभई मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य तथा पारिवारिक समृद्धिको दृष्टिले समेत महत्त्वपूर्ण छ। यो व्रतले गणेशजीको कृपा प्राप्त हुने, पारिवारिक सौहार्द बढाउने तथा बाधा–अवरोधहरू हटाउने धार्मिक विश्वास रहेको छ।

• Jigyasa media