काठमाण्डौ । 

परिचय: सोह्र श्राद्ध नेपाली समाजमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण धार्मिक अनुष्ठान हो, जसलाई 'पितृ पक्ष' वा 'महालय पक्ष' पनि भनिन्छ। यो हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि महत्वपूर्ण समय हो, जसमा आफ्ना पितृहरूको सम्झना गर्दै तिनको आत्माको शान्तिका लागि श्राद्ध कर्म गरिन्छ। सोह्र श्राद्ध भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु भएर आश्विन कृष्ण अमावस्यासम्म (कुशे औंशी) चल्छ। यस अवधिमा पितृहरूको तर्पण, पिण्डदान, र श्राद्ध गर्नाले उनीहरूको आत्मा शान्तिमा पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

महत्त्व: सोह्र श्राद्धको मुख्य उद्देश्य आफ्ना दिवंगत पूर्वजहरूको आत्मालाई शान्ति दिलाउनु हो। पौराणिक मान्यता अनुसार, यस समयमा पितृलोकबाट पितृहरू पृथ्वीतिर आउँछन् र तिनका वंशजहरूले गरिएका श्राद्ध र तर्पणबाट सन्तुष्ट हुन्छन्। श्राद्ध गरेपछि पितृहरूले आशिष् दिन्छन् भन्ने विश्वास छ, जसले परिवारमा सुख, समृद्धि र कल्याण ल्याउँछ।

यो कर्मले पितृहरूको आत्माको मोक्ष प्राप्ति हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ। यसको कारणले सोह्र श्राद्धलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण धार्मिक कर्म मानिन्छ। यसले व्यक्ति र समाजलाई आफ्ना पुर्खाप्रतिको कर्तव्य सम्झाउँछ र समाजमा सन्तुलन तथा शान्ति कायम गर्न मद्दत गर्दछ।

किम्बदन्ती: सोह्र श्राद्धसँग सम्बन्धित थुप्रै किम्बदन्तीहरू छन्, जसले यसको धार्मिक महत्त्वलाई प्रष्ट पार्छ। एक प्रसिद्ध किम्बदन्ती महाभारतकालसँग सम्बन्धित छ। यो कथा अनुसार, कर्णलाई मृत्यु पछि स्वर्गमा पठाइयो, तर स्वर्गमा उनीलाई खानाको सट्टा सुन दिने गरियो। कर्णले यमराजसँग यसको कारण सोधे, तब यमराजले भने, "तिमीले आफ्नो जीवनकालमा कहिल्यै पितृहरूको तर्पण गरेको थिएनौ, त्यसैले तिमीलाई यस्तो अवस्था प्राप्त भयो।" कर्णले आफ्ना पितृहरूको लागि श्राद्ध गर्न पृथ्वीमा फर्किने अवसर मागे, र उनलाई १६ दिनको समय दिइयो। यही समयावधि "सोह्र श्राद्ध" का रूपमा मानिन्छ, जसमा कर्णले श्राद्ध गरे र पितृहरूलाई तर्पण दिए।

अर्को किम्बदन्ती रामायणसँग जोडिएको छ। कथा अनुसार, भगवान रामले लंकामा रावणसँग युद्ध गर्नुअघि आफ्नो पिता दशरथको आत्माको शान्तिका लागि श्राद्ध गरेका थिए। यसले युद्धमा विजय प्राप्त गर्न मद्दत गरेको विश्वास गरिन्छ। यस कारणले पनि पितृहरूको आशिष प्राप्त गर्न श्राद्धलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

सोह्र श्राद्धको विधि: श्राद्ध कर्म गर्ने प्रक्रिया विभिन्न परिवार र समुदायमा फरक हुन सक्छ, तर सामान्य रूपमा यो प्रक्रिया एकै किसिमको हुन्छ। श्राद्ध कर्मको मुख्य विधि पिण्डदान र तर्पण हो। पिण्डदानको क्रममा चामल, तिल, जल, जौ र कुशको प्रयोग गरिन्छ। यी वस्तुहरू पितृहरूलाई अर्पण गरिन्छ, र विशेष मन्त्रहरूको उच्चारण गरेर उनीहरूको शान्तिको कामना गरिन्छ।

श्राद्धको दिन खास गरी दिनभर व्रत बस्नुपर्ने र शुद्ध मनले दिवंगत आत्माको सम्झनामा यो कर्म गरिन्छ। भोजनमा विशेष प्रकारका खाना तयार गरिन्छ, जसलाई 'पितृभोज' भनिन्छ, र यसमा विभिन्न प्रकारका अन्न, फलफूल, मिठाइ आदिको अर्पण गरिन्छ।

नेपाली संस्कारमा सोह्र श्राद्ध: नेपाली संस्कारमा सोह्र श्राद्धको महत्त्व अतुलनीय छ। नेपाली हिन्दू धर्मावलम्बीहरू सोह्र श्राद्धलाई आफ्नो परम्परागत कर्तव्य मान्दछन्। पितृहरूको आत्माको शान्तिका लागि श्राद्ध गर्ने प्रचलन प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ। यसलाई विशेषगरी पारिवारिक पवित्रता, सम्बन्धहरू प्रति आदर, र पुर्खाहरू प्रति कर्तव्यको रूपमा हेर्ने गरिन्छ।

सोह्र श्राद्धको क्रममा नेपाली समाजमा विभिन्न प्रकारका धार्मिक गतिविधि गरिन्छ। काठमाडौँको गोकर्णेश्वर, त्रिशूली नदी, नारायणी नदी, पाशुपत क्षेत्रमा तर्पण र पिण्डदान गर्न ठूलो भीड लाग्छ। यहाँ श्राद्ध गर्नाले विशेष फल प्राप्त हुने विश्वास छ।

नेपाली समाजमा यो धार्मिक अनुष्ठान पारिवारिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन, भावनात्मक नजिकतालाई बढाउन, र सन्तानलाई आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारीबारे शिक्षा दिन महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसले पुर्खाहरूको सम्मान र श्रद्धा व्यक्त गर्न मद्दत गर्दछ।

विशेष उद्देश्य: सोह्र श्राद्धको मूल उद्देश्य भनेको पितृहरूको आत्मालाई तर्पण र श्राद्धमार्फत शान्ति दिलाउनु हो। यसले परिवारमा समृद्धि, सुख, र शान्ति कायम राख्न मद्दत गर्छ। यस अनुष्ठानले परिवारका सदस्यहरूलाई एकतामा बाँध्ने काम गर्छ र पुर्खाहरू प्रति कर्तव्यबोधको भावना विकास गर्दछ।

अर्को उद्देश्य भनेको मृतात्माहरूको मोक्ष प्राप्तिका लागि योगदान गर्नु हो। हिन्दू धर्ममा मोक्ष प्राप्त गर्नु जीवनको परम लक्ष्य मानिन्छ, र सोह्र श्राद्ध यस दिशामा महत्वपूर्ण कदम हो। पितृहरूको मोक्षका लागि गरिने श्राद्धले उनीहरूको आत्मा उच्च लोकमा स्थान प्राप्त गर्छ भन्ने मान्यता छ।

अंततः सोह्र श्राद्ध नेपाली समाजमा मात्र नभई सम्पूर्ण हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण धार्मिक अनुष्ठान हो। यो पितृहरूको सम्मान र श्रद्धाको प्रतीक हो। पितृहरूको आत्माको शान्ति, परिवारमा समृद्धि, र आफन्तहरूसँगको भावनात्मक नजिकता कायम राख्न सोह्र श्राद्धको विशेष भूमिका छ। यसले हाम्रो संस्कार, परम्परा, र धार्मिक कर्तव्यलाई अझ सशक्त बनाउँदै, पितृहरूको आशिष प्राप्त गर्न प्रेरित गर्दछ भनिन्छ।

• Jigyasa media