काठमाण्डौ । आज अप्रिल १ अर्थात् ‘विश्व मूर्ख दिवस’ । यो दिन संसारभरि मानिसहरूले एकअर्कालाई झुक्याउने, ठट्टा गर्ने, हास्यव्यंग्य गर्ने परम्परा चलाएको दिन हो। तर यो केवल सामान्य रमाइलो मात्र हो त? कि यसको पछाडि कुनै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि छ? यो फिचरमा हामी अप्रिल फूलको उत्पत्ति, किम्बदन्ती, ऐतिहासिक घटनाक्रम र आधुनिक युगमा यसले पारेको प्रभावबारे चर्चा गर्नेछौं।
अप्रिल फूलको उत्पत्ति र इतिहास
अप्रिल फूल कसरी सुरु भयो भन्ने बारे निश्चित प्रमाण छैन। यद्यपि, केही प्रमुख किम्बदन्तीहरू छन्:
१. फ्रान्सेली पात्रो परिवर्तनको कथा
सन् १५८२ मा फ्रान्सेली राजा चार्ल्स नवौंले जुलियन पात्रो परित्याग गर्दै ग्रेगोरियन पात्रो लागू गरे। यसअघि नयाँ वर्ष मार्चको अन्त्यदेखि अप्रिलको सुरुवातसम्म मनाइन्थ्यो। पात्रो परिवर्तनपछि नयाँ वर्ष जनवरी १ बाट सुरु गर्नुपर्ने भयो। तर गाउँघरमा बस्ने धेरै मानिसहरूलाई यो नयाँ नियमबारे थाहा थिएन वा मान्न चाहेनन्।
उनीहरूलाई ‘अज्ञानी’ मान्दै अन्य व्यक्तिहरूले उनीहरूलाई अप्रिल १ मा झुक्याउने, नक्कली निम्तो दिने, अनावश्यक उपहार दिने जस्ता काम गरे। यही परम्परा पछि ‘अप्रिल फूल’को रूपमा विकसित भयो।
२. रोमन र हिन्दू पर्वहरूसँग समानता
प्राचीन रोममा ‘हिलेरिया’ नामक पर्व मनाइन्थ्यो जसमा मानिसहरूले अरूको भेष धारण गरेर रमाइलो गर्थे।
हिन्दू संस्कृतिमा पनि ‘होली’ पर्व झूटो, छलकपट र हास्यव्यंग्य गर्ने परम्परासँग जोडिएको छ। कतिपय अनुसन्धानकर्ताहरू अप्रिल फूलको जरा यस्तै परम्पराहरूमा रहेको बताउँछन्।
विश्वभरि अप्रिल फूल मनाउने परम्परा
अप्रिल फूल केवल एक-दुई देशमा सीमित छैन। यसले विश्वव्यापी रूप लिइसकेको छ।
युके र फ्रान्स: दिउँसो १२ बजेपछि कोही झुक्किएमा उनलाई मूर्ख भन्न पाइँदैन भन्ने परम्परा छ।
स्पेन र ल्याटिन अमेरिका: यहाँ अप्रिल १ मा होइन, डिसेम्बर २८ मा ‘डिया डे लोस सान्तोस इनोसिन्टेस’ (Day of the Holy Innocents) का रूपमा ठट्टा गर्ने चलन छ।
स्कटल्याण्ड: यहाँ अप्रिल फूल दुई दिनसम्म मनाइन्छ, जसमा पहिलो दिन ‘गाउकी डे’ (Gowkie Day) र दोस्रो दिन ‘टैली डे’ (Taily Day) का रूपमा मनाइन्छ।
केही प्रसिद्ध अप्रिल फूल मजाकहरू
१. बीबीसीको ‘स्पाघेटी बाली’ (१९५७)
बीबीसीले स्विट्जरल्यान्डमा ‘स्पाघेटी खेती’ भएको समाचार चलायो। धेरै मानिसहरू वास्तवमै यस्तो सम्भव छ भन्ने सोचेर सोधपुछ गर्न थाले।
२. गुगलको ठट्टा (२००४-हालसम्म)
गुगलले वर्षेनि अप्रिल फूलमा नौला नौला जुक्ति ल्याउने गर्छ। कुनैबेला ‘गुगल नसाल’ नामक उत्पादन ल्याएको झूटो प्रचार गरेको थियो।
अप्रिल फूल र डिजिटल युग
आजको सामाजिक सञ्जालको युगमा अप्रिल फूलको रूप बदलिएको छ। पहिले रेडियो, टिभी वा पत्रिकामा मात्र सीमित ठट्टाहरू अहिले फेसबुक, ट्विटर, युट्युब हुँदै भाइरल हुने गरेका छन्।
तर, डिजिटल युगमा गलत सूचना (मिसइन्फर्मेसन) र झूटो समाचार (फेक न्यूज) को समस्या बढेकाले अप्रिल फूलकै बहानामा गलत सूचना फैलिन सक्छ। त्यसैले फ्याक्ट चेक गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।
अप्रिल फूल केवल मजाकका लागि मात्र हो कि यसले मूर्खताको बहस पनि उठाउँछ? मूलतः यो हास्यव्यंग्य गर्ने र मित्रवत् रमाइलो मनाउने दिन भए पनि हरेक कुरालाई सत्य नठान्ने र बिनाजांच पत्याइहाल्ने प्रवृत्तिबारे चेतना जगाउने दिन पनि हो।
त्यसैले, आजको दिन रमाइलो गर्नुपर्छ, तर कुनै पनि कुरालाई आँखामा पट्टी बाँधेर पत्याउनुभन्दा पहिले फ्याक्ट चेक गर्न नबिर्सौं!
(तपाईं पनि आज कुनै रमाइलो अप्रिल फूल जोकमा परेका त छैनन्? सावधान!)
- Jigyasa media
