पशु प्राविधिक राजेन्द्रको क्रिएटिभ आइडिया
काभ्रे ।
नमोबुद्ध १० का राजेन्द्र तिमल्सिना, झन्डै दुई दशकदेखि पशु प्राविधिकको रूपमा कार्यरत छन्। हाल उनी धुलिखेल ११ नम्बर वडामा पशु स्वास्थ्य प्राविधिकको रूपमा काम गर्छन्, तर उनको वास्तविक घर भने नमोबुद्धको १० नम्बर वडामा पर्छ। तिमल्सिनाका श्रीमती, सरिता तिमल्सिना, तीजको अवसरमा तीन दिनका लागि माइत काठमाडौँको तारकेश्वर जानुभएको थियो। श्रीमती नभएको तीनै दिन, तिमल्सिनालाई गाईको दूध नपगारेर समस्यामा पर्नुपर्यो। गाई 'एक हाते' भएकाले त्यो सरितालाई मात्र चिन्दै थियो र अरूबाट दूध दिन अटेर गरिरहेको थियो। 
राजेन्द्रसँग धेरै उपाय थिए, तर उनले एक सानो क्रिएटिभ तरिका अपनाउने निर्णय गरे। अक्सिटोसिन हर्मोन प्रयोग गरेर दूध निकाल्न सकिन्थ्यो, तर उनले त्यस्तो नगर्ने सोच बनाए। अक्सिटोसिन हर्मोन, जुन पशुहरूको दूध निकाल्नका लागि प्रयोग गरिन्छ, मानव शरीरमा प्रवेश गर्दा गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। यसैले, उनले आफ्नो श्रीमतीको पहिरन लगाएर, गाईको नजिक पुगेर दूध दुहुन थाले। गाईले श्रीमतीलाई सम्झेर सहजै दूध दिन थाल्यो। यो नौलो उपाय सफल भयो र यसलाई देखेका तिमल्सिनाका आफन्तहरूले सामाजिक सञ्जालमा फोटो पोस्ट गर्दा, त्यो फोटो भाइरल हुन पुग्यो।
यो घटनाले तिमल्सिनाको क्रिएटिव सोचाइ मात्र नभई पशुपालनमा महिलाको महत्त्व पनि उजागर गर्यो। गाई, बाख्रा, र अन्य चौपायाको हेरचाह गर्ने जिम्मेवारी प्रायः महिलाहरूको हुन्छ। उनीहरूले दिनहुँ घाँस काट्ने, दूध दुहने, र चौपायाको स्वास्थ्य हेर्ने काममा सक्रियता देखाउँछन्। तर, महिलाहरू तीजको बेला माइत गएको बेला, घरका पुरुषहरूले यस्ता जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने हुन्छ, जसले प्रायः चुनौतीपूर्ण परिस्थिति सिर्जना गर्छ। तिमल्सिनाको यो सानो तर प्रभावशाली क्रिएटिभ आइडियाले उनी जस्ता पशुपालक किसानहरूलाई सन्देश दिन्छ कि समस्यालाई हल गर्न सधैं ठूला उपायहरू नै चाहिँदैन, कहिलेकाहीँ साना तरिकाले पनि ठूलो काम गर्न सकिन्छ।
अक्सिटोसिन हर्मोन, जुन तरकारी खेतीदेखि पशुपालनसम्म चर्चामा छ, यसले दुग्ध उत्पादनमा त मद्दत पुर्याउँछ, तर मानव स्वास्थ्यमा यसको गम्भीर असर पर्नसक्छ। यसको सट्टा पशुपालक किसानहरूले पशुहरूको मनोविज्ञान बुझेर, उनीहरूलाई माया र सहजता प्रदान गरेर, हर्मोन प्रयोग नगरी नै उत्पादन बढाउन सक्छन्। तिमल्सिनाको घटना यसकै एउटा उदाहरण हो। उनी भन्छन् - "पशु प्रति क्रूर न निर्दयी व्यवहार भन्दा मायावी व्यवहार बाट दुवै पक्षको सम्बन्ध दुरुस्त बलियो हुन्छ । बोल्न नजान्ने पशुलाई उसको श्वभाव र अवस्था अनुसार व्यवहार गर्न सकियो भने पशुपालन बाट पुष्ट फाइदा लिन सकिन्छ । आज भोलि विभिन्न खाले औषधि हरु आएका छन् म धेरै किसानको गोठ मा पुगेको हुन्छु र यस्ता साना तर महत्पूर्ण कुरालाई भनिरहेको पनि हुन्छु ।, पशुलाई राम्रो गर्न जानियो भने पशुलाई हामीले पाल्ने होइन पशुले हामीलाई पालिरहेका हुन्छ । 'उनी तर्क गर्छन् । व्यवसायिक रूपमा पशु पाल्ने किसानले त झन् यस्ता साना आइडिया टपक्क टिप्नु पर्छ । जसले कम लागतमा धेरै उत्पादन बढाउन सकियोस् ।"
अक्सिटोसिनको दुरुपयोग: स्वास्थ्यमा गम्भीर असरहरू
गाईभैंसीको दूध बढाउन र आवश्यक समयमा दूध पगार्न अक्सिटोसिन नामक औषधिको दुरुपयोग हुँदै आएको छ। सामान्यतया, यो औषधि गर्भवती महिलालाई बेथा लगाउन र बच्चा जन्मिसकेपछि रक्तस्राव रोक्नका लागि प्रयोग गरिन्छ। स्वास्थ्यलाई गम्भीर हानि पुर्याउन सक्ने भएकाले, यो औषधि बिना डाक्टरको सिफारिस बिक्री गर्न पाईदैन।
अक्सिटोसिनको प्रयोग र असरहरू
गाईभैंसीको थुनको मांसपेशीमा कृत्रिम उत्तेजना पैदा गरेर दूध पगार्न यो औषधिको दुरुपयोग गरिएको पाइन्छ। सुई मार्फत दिइने अक्सिटोसिनको प्रभावले दूध तत्काल निक्लिन्छ, जसले गर्दा किसानहरूले यसलाई सजिलै दुध उत्पादन बढाउनका लागि प्रयोग गर्छन्। तर, यसले गाईभैंसीको स्वास्थ्य र दूधको गुणस्तरमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ।
खतरनाक परिणामहरू
अक्सिटोसिन शरीरमै उत्पादन हुने एक प्रकारको हर्मोन हो। तर, यसको कृत्रिम प्रयोगले शरीरमा हर्मोन असन्तुलन, मस्तिष्कमा रक्तस्राव, र रक्तको ढिक्का जमेर नसा फुट्ने जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ। यसले गर्दा मानिसको स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम आउन सक्छ। यसबाट मुटुको धडकन बढ्ने वा घट्ने, पाठेघरमा रक्तप्रवाह रोकिनेजस्ता अन्य घातक असरहरू पनि हुनसक्छन्। लामो समयसम्म अक्सिटोसिन प्रयोग भएको दूध पिउँदा पुरुषमा सुरुमा शुक्रकिट उत्पादन वृद्धि हुने भए पनि, पछि बाँझोपनाको समस्या देखा पर्ने सम्भावना रहन्छ।
खुले सीमाबाट दुरुपयोगको समस्या
नेपालमा अक्सिटोसिनको दुरुपयोगको समस्या खुला सीमाबाट आउने अवैध आयातका कारण बढ्दै गएको छ। यो समस्या नियन्त्रण गर्न कठिन छ, किनकि बजारमा यसको उपलब्धता सहज छ। दूधमा अक्सिटोसिनको अवशेष रहेको खण्डमा, त्यो दूधले स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पुर्याउन सक्छ।
अर्को तर्फ, शहरका तीज पर्वमा देखिएको भड्किलो खर्च र सांस्कृतिक विचलनले गाउँको तीज परम्परा झल्काउँछ। तीज पर्व गाउँमा अझै पनि आफ्नो पुरानो र मौलिक स्वरूपमा मनाइन्छ, जहाँ महिलाहरू माइत जाने, घरको काम गर्न सहयोग गर्ने, र आफ्नो दुःख भुलाउने काम गर्छन्। यो पर्वले नारीहरूको परिश्रमलाई सम्मान दिन्छ, तर सहरी क्षेत्रको तीज भने भड्किलो र सांस्कृतिक विचलनतर्फ मोडिएको छ।
तिमल्सिनाले देखाएको यो सानो क्रिएटिविटीले पशुपालक किसानलाई सन्देश दिन्छन कि, समस्या समाधान गर्न सधैं आधुनिक उपाय नै चाहिँदैन, कहिलेकाहीँ सानातिना र परम्परागत तरिकाहरूले पनि ठूलो परिणाम ल्याउन सक्छन्। साथै, यसले तीजको मौलिकता र महिलाको भूमिकालाई पुनः स्मरण गराउँदै, परम्परागत मूल्य र संस्कृति जगेर्ना गर्न सन्देश दिन्छ।
- Jigyasa media
