जिज्ञासा नेपाल काठमाण्डौ ।   

हामी हाम्रो जीवनशैली प्रविधिको विकास पछि यी कुरा पनि क्रमशः लोप हुँदै गए नेपालीले सुख पाए भन्ने ठान्छौँ  तर आज पनि केही यस्ता गाउँ छन् जहाँ आज पनि पुरानै जीवनशैली बाँचिरहेको केही थान जीवन छन् । आउनुहोस् पाठकवृन्द एकै छिन हामी हाम्रो विगतको जीवन शैलीको समीक्षामा यी शब्दचित्र मार्फत गोरेटो बाटो हुँदै फर्कने कोसिस गरौँ । 

पाली पुरातन जीवन शैलीमा ढिकी, जातो, र ठेकीजस्ता सामग्रीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यी सामग्रीहरू परम्परागत कृषि, खाना पकाउने, र अन्य घरेलु कार्यमा प्रयोग गरिन्छन्। यहाँ ढिकी, जातो, ठेकी, र मोही पार्ने प्रक्रियाको बारेमा जानकारी गराउँदछौं ।

ढिकी

ढिकी एक परम्परागत उपकरण हो जसले अन्न पिस्ने काम गर्दछ। यो काठको दुई भागमा बनेको हुन्छ, एक भागको माथिल्लो भागमा ठूलो ढुंगाको टुक्रा राखिन्छ र तल्लो भागमा अन्न हालिन्छ। ढिकी चलाउँदा माथिल्लो भागको ढुंगाले अन्नलाई पिस्छ। यस प्रक्रियामा ठूलो शारीरिक श्रम आवश्यक पर्छ, तर यो नेपाली ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि प्रचलित छ।

जातो

जातो पनि अन्न पिस्ने एक साधन हो, जुन ढिकीभन्दा केही फरक हुन्छ। जातोमा दुई गोलाकार पत्थरको पाटाहरू हुन्छन्। माथिल्लो पाटामा प्वाल हुन्छ र त्यहाँबाट अन्न हालिन्छ। माथिल्लो पाटालाई घुमाएर अन्न पिसिन्छ। जातोले धान, मकै, गहुँ जस्ता अन्न पिस्न प्रयोग गरिन्छ।

 ठेकी

ठेकी भनेको दूध, मोही, र दही राख्न प्रयोग गरिने परम्परागत भाँडो हो। यो काठबाट बनाइन्छ र यसको भित्री भाग चिल्लो गराइएको हुन्छ जसले दूध र मोहीलाई ताजा राख्न मद्दत गर्दछ। ठेकीमा दूधलाई जमाएर दही बनाइन्छ र त्यसपछि मोही पारिन्छ।

 मोही पार्ने प्रक्रिया

१. दही जमाउनु: पहिले ताजा दूधलाई न्यानो ठाउँमा राखेर दही जमाइन्छ। यसको लागि सामान्यतया रातभर समय लाग्छ।

२. दही मोल्नु: दही जमिसकेपछि यसलाई ठेकीमा हालेर मोल्ने काम गरिन्छ। यसका लागि लठ्ठीको प्रयोग गरिन्छ। यो प्रक्रिया मथानी भन्ने उपकरणले पनि गर्न सकिन्छ, जसले दहीलाई मोही र माखनमा छुट्याउँछ।

३. मोही र मखन छुट्याउनु: मोल्ने प्रक्रियापछि दही मोहीमा परिणत हुन्छ र माखन छुट्टिन्छ। माखनलाई छुट्याएर निकालिन्छ र मोहीलाई ठेकीमा राखेर उपयोग गरिन्छ।

४. मोहीको उपयोग: मोहीलाई विभिन्न परिकार बनाउन प्रयोग गरिन्छ। गाउँघरमा मोहीलाई तातो बनाएर पिउने प्रचलन छ, जसलाई "मोहीको सूप" भनिन्छ। साथै, मोहीबाट घिउ पनि निकाल्न सकिन्छ।

ढिकी, जातो, र ठेकी जस्ता परम्परागत सामग्रीहरू नेपाली जीवनको अभिन्न हिस्सा हुन्। यी सामग्रीहरूले नेपाली ग्रामीण जीवनमा परम्परागत कृषि, खाद्य उत्पादन, र दैनिक जीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यी परम्परागत उपकरणहरू आधुनिकताका बाबजुद पनि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि उपयोग गरिन्छन् र नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

नेपालको कृषि प्रधान समाजमा हलो जोत्ने परम्पराले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। हलो जोत्ने पौरखी भनेको हलो जोत्ने काम गर्ने दक्ष किसानलाई जनाउँछ। यस कार्यमा विशेषत: धान, गहुँ, मकै, र अन्य बालीको खेतीका लागि जमिन तयार पारिन्छ। हलो जोत्ने पौरखीहरूको परिश्रम, निष्ठा, र पौरखीपनले नेपाली कृषि प्रणालीलाई जीवित राखेको छ।

केही हाम्रा सामग्रीहरू ।

हलो जोत्ने प्रक्रिया

१. तयारी: हलो जोत्नु अघि जमिन तयार पारिन्छ। खेतमा पानी पुर्याएर माटोलाई भिजाउने काम गरिन्छ ताकि हलो जोत्न सजिलो होस्।

२. हलजोत: हलो जोत्ने पौरखीले हलो र जुवा (हल्ल्याउने साधन) प्रयोग गरेर जमिन जोत्छ। हलो काठको हुन्छ र जुवा धातु वा काठको पनि हुन सक्छ। 

३. गोरुको उपयोग: गोरुहरूलाई जुवा लगाएर हलो तान्न लगाइन्छ। गोरुको शक्ति र पौरखीको दक्षताले जमिनलाई समान रूपले जोत्छ।

४. जोतेर तयार बनाउने: जोतेको जमिनलाई तयार पार्नका लागि खरानी, गोबर, र अन्य जैविक मलहरूको उपयोग गरिन्छ। यसले जमिनलाई उपजाउ बनाउँछ।

 पौरखीका गुणहरू

१. परिश्रम: हलो जोत्ने काम शारीरिक परिश्रमको कार्य हो। पौरखीले लामो समयसम्म मेहनत गर्छन् र कुनै पनि मौसममा काम गर्न तयार रहन्छन्।

२. दक्षता: हलो जोत्ने कार्यमा दक्षता आवश्यक पर्छ। जमिनलाई सही गहिराईमा र सही दिशामा जोत्नका लागि पौरखीलाई अनुभव र ज्ञान आवश्यक हुन्छ।

३. धैर्यता: यो कार्यमा धैर्यता पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। जमिनको प्रकार र बालीको प्रकृतिलाई ध्यानमा राख्दै धैर्यपूर्वक काम गर्नुपर्ने हुन्छ।

पौरखीको जीवनशैली

हलजोत्ने पौरखीहरू प्रायः गाउँमा बस्छन् र कृषि कार्यमै लागेका हुन्छन्। उनीहरूको दिनचर्या बिहानै उठेर गोरुको स्याहारसुसार र खेतीको तयारीबाट सुरु हुन्छ। दिनभरि हलो जोत्ने र बालीको स्याहार गर्ने काममा व्यस्त रहन्छन्। उनीहरूको जीवन सरल र प्रकृतिसँग नजिक रहन्छ।

 समापन

हलजोत्ने पौरखीहरू नेपालको कृषि प्रणालीका मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूको मेहनत र पौरखीपनले नै देशको खाद्य उत्पादनलाई सम्भव बनाएको छ। आधुनिक उपकरणहरूको आगमनले केही हदसम्म परम्परागत हलजोत्ने प्रथालाई प्रभावित पारे तापनि, पौरखीहरूको योगदानलाई कहिल्यै बिर्सन सकिंदैन। उनीहरूको परिश्रम र दक्षताको सम्मान गर्दै, कृषि क्षेत्रलाई अझ प्रभावकारी र सम्मानजनक बनाउन पहल गर्न आवश्यक छ। 

प्रिय पाठकवृन्द तपाईंलाई हाम्रो जीवनशैली बारेको खोजी कस्तो लाग्यो कृपया सुझाव दिनुहोला । 

• Jigyasa media