जिज्ञासा नेपाल, चैत्र २५, २०८१।

हरेक वर्षको अप्रिल ७ तारिखमा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को स्थापनाको स्मरणमा विश्व स्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ। यो वर्षको नाराः "My Health, My Right" (मेरो स्वास्थ्य, मेरो अधिकार) —ले स्वास्थ्यलाई केवल उपचारको विषय नभई मानवीय हकको सवालको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

तर, सन् २०२५ भित्र पाइला टेक्न लागेको मानवता आज पनि कैयौं स्वास्थ्य चुनौतीको कुहिरोभित्र अलमलिएको छ — कतै संक्रमणले सताएको छ त कतै जीवनशैली रोगहरूले अस्तित्व हल्लाएका छन् ।

सर्ने रोगको पुनरागमन र नियन्त्रणको संकट

सन् २०२० को कोरोना महामारीले देखाइदियो—सर्ने रोगको युग फेरिएको छैन। बरु, नया-नयाँ स्वरूपमा पुनः उदाउँदै छन्। नेपालमा समेत डेंगु, कालाजार, हैजा, ज्वरो लगायतका रोगले वर्षेनी सयौंको ज्यान लिइरहेका छन्। गर्मी मौसमसँगै सक्रिय हुने संक्रमणहरू अझ खतरनाक बन्दैछन्।

सहरी भीड, अस्वस्थ वातावरण, असमान स्वास्थ्य पहुँच, र खुला सिमाना भएका मुलुकहरूमा रोगको संक्रमण रोक्न अझै पनि चुनौती छ। यसले स्वास्थ्य पूर्वाधार बलियो बनाउन र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा लगानी बढाउन अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान खिचेको छ।

नसर्ने रोग: खानपान, थकाइ र तनावको त्रासदी

आजको समाजमा स्वास्थ्यको सबभन्दा ठूलो जोखिम नसर्ने रोग बनेको छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटु रोग, मस्तिष्कघात, मृगौलाको समस्या र क्यान्सरजस्ता रोगहरू नेपालसहित विकासशील देशमा समेत तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्।

यी रोगको मूलमा अनियमित जीवनशैली, जंक फूड, शारीरिक निष्क्रियता र मानसिक तनाव छन्। अति प्राविधिक जीवनशैलीले मानिसलाई छिटो–छिटो थकाउँदै लगेको छ, जहाँ खानामा स्वाद छ तर पोषण छैन।

हाम्रो थाली, हाम्रो स्वास्थ्य

नेपाली भान्साको परम्परागत थाली संसारकै पोषिलो खानामा पर्छ। तर पछिल्ला दशकमा प्याकेटबन्द खाद्यपदार्थ, अत्यधिक नुन, चिनी र बोसो प्रयोगले नेपाली समाज पनि मोटोपन, उच्च रक्तचाप र मधुमेहको जालोमा फसेको छ।

"खानामा सन्तुलन, जीवनमा अनुशासन" भन्ने मन्त्रलाई व्यवहारमा उतार्न सके, धेरै रोगहरू रोकथाम गर्न सकिन्छ। विद्यालय तहबाट पोषण शिक्षाको आवश्यकता झनै बलियो बनेको छ ।

विश्व परिवेशमा देखा परेका नयाँ रोगहरू

।

हालैका वर्षमा मंकीपक्स, बर्डफ्लु, निपा भाइरस, हन्ता भाइरस जस्ता रोगहरूको उदयले स्वास्थ्य सुरक्षाको चौकसीमा कमी देखिएको संकेत दिन्छ। विश्वका धेरै देशमा जलवायु परिवर्तनका कारण अनपेक्षित रोगहरू देखा पर्न थालेका छन्।

डब्लुएचओले जलवायुजन्य स्वास्थ्य चुनौतीलाई आगामी दशकको प्रमुख संकट घोषणा गरिसकेको छ। यो नेपालजस्ता जलवायु–संवेदनशील देशहरूका लागि चेतावनी पनि हो।

सरकारी र अन्तर्राष्ट्रिय चासो

नेपाल सरकारले "स्वस्थ नागरिक, समृद्ध राष्ट्र" नारा अघि सार्दै स्वास्थ्य बीमा, महिला र बालबालिका केन्द्रित कार्यक्रम, र ग्रामीण स्वास्थ्य चौकी सुदृढीकरणमा ध्यान दिइरहेको छ। तर, बजेटको सीमितता, जनशक्ति अभाव र सहरीकरणको अनियन्त्रित विस्तारले प्रयास कमजोर बनाइदिएको छ।

अर्कोतर्फ, डब्लुएचओ, युनिसेफ, गाभी, र रेडक्रसजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले खोप कार्यक्रम, पोषण, मानसिक स्वास्थ्य र प्रकोप व्यवस्थापनमा सहयोग गरिरहेका छन्। विश्वले 'One Health' दृष्टिकोण अँगाल्दै पशु, मानव र वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकै साथ समेट्ने प्रयास गरिरहेको छ।

हाम्रै व्यवहारले लेखिन्छ स्वास्थ्यको भविष्य

स्वास्थ्य कुनै संस्थाले एक्लै सुरक्षित गर्न सक्दैन। यो राज्य, समाज र व्यक्तिको साझा जिम्मेवारी हो। जबसम्म हामी हाम्रा थाल, चाल र विचारमा सुधार ल्याउँदैनौं, तबसम्म केवल दिवस मनाएर मात्र समाधान सम्भव छैन।

विश्व स्वास्थ्य दिवस २०८१ ले हामीलाई सम्झाउँछस्वास्थ्य अधिकार हो, तर दायित्व पनि।

स्वस्थ मन, स्वस्थ शरीर र स्वस्थ सोचको साथ अघि बढौँकिनभने स्वस्थ नेपाली नै समृद्ध राष्ट्रको आधार हो।

• Jigyasa media