जिग्यासा नेपाल / काठमाडौँ, कात्तिक ५, २०८२ बुधबार

तिहारको पाँचौँ दिन आज देशभर गाई र गोरुको पूजा आराधनासँगै नेवार समुदायमा आत्म सम्मान र आत्म सन्तुष्टिको पर्व ‘म्हः पूजा’ भव्य रूपमा मनाइँदैछ। यो दिनलाई आत्म जागरण र आत्म सम्मानको पर्वका रूपमा चिनिन्छ।

प्रत्येक वर्ष कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने म्हः पूजा नेवार समुदायको अत्यन्त गहिरो सांस्कृतिक, दार्शनिक र धार्मिक मूल्य बोकेको पर्व हो। काठमाडौं उपत्यकादेखि बनेपा, पनौती, धुलिखेल, भक्तपुर, ललितपुर, चौतारा र बाह्रबिसेसम्म आज बिहानैदेखि नै म्हः पूजा कार्यक्रमहरू सुरु भएका छन्।

धर्मशास्त्रविद् प्राध्यापक डा. रामचन्द्र गौतमका अनुसार मानिसको आत्मा नै सबैभन्दा महान् शक्ति भएकाले आत्मपूजाद्वारा आत्मसन्तुष्टि, शुद्धता र सन्तुलन प्राप्त हुने विश्वास छ। उनले भने,

> “जब मानिसले आफ्नो आत्मालाई प्रसन्न पार्न सक्छ, तब देवता पनि प्रसन्न हुन्छन् र जीवनको सार्थकता त्यहीँ निहित हुन्छ।”

यसै शास्त्रीय मान्यताका आधारमा म्हः पूजा गर्ने परम्परा बसाइएको हो। नेवार समुदायका घरघरमा आज आत्म प्रतीकका रूपमा माटोको पिँढीमा चित्र बनाएर पूजा गर्ने, बत्ती बाल्ने, मिठा परिकार अर्पण गर्ने र दीर्घायुका कामना गर्ने गरिन्छ।

🕉️ गाई र गोरु तिहार पनि आजै

यमपञ्चक अर्थात् तिहारको पाँचौँ दिन आजै गाई र गोरुको पूजा गरी मीठा खानेकुरा खान दिइँदैछ। यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण गाई र गोरु तिहार एउटै दिन परेको नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले जनाएको छ।

गाईलाई पवित्र माताको रूपमा पूज्ने परम्परा वैदिक सनातन कालदेखिको हो। गाईको दूध आमाको दूधजत्तिकै पौष्टिक हुने भएकाले गाईलाई ‘गौमाता’ मानिन्छ।

धर्मशास्त्रविद् प्रा. तोयराज नेपालका अनुसार,

> “गाईको जुरो सूर्य र चन्द्रमाबाट शक्ति ग्रहण गर्छ र त्यसै ऊर्जा दूध, गोबर र गहुँतमार्फत मानिसमा स्थानान्तरण गर्छ। यो वैज्ञानिक दृष्टिले पनि प्रमाणित तथ्य हो।”

आज गाईलाई दही, दूध, मिठाइ र सेलरोटी अर्पण गरी पूजा गर्ने चलन छ। पूजा पछि बाँधिएको रक्षाबन्धनलाई गाईको पुच्छरमा बाँधिदिँदा मृत्युपश्चात् गाईले वैतरणी नदी तारिदिने धार्मिक विश्वास छ।

गोरु तिहारमा गोरुलाई हलको देवता मानी पूजा गरिन्छ। किसानहरूको श्रम र उत्पादनको प्रतीकका रूपमा गोरुलाई सम्मानका साथ सजाइन्छ।

संस्कृति, श्रद्धा र आत्मचेतनाको संगम

आजको दिनले नेपाली सांस्कृतिक एकता र धार्मिक विविधतालाई सशक्त रूपमा उजागर गर्छ। जहाँ एकातिर आत्म–सम्मानको प्रतीक म्हः पूजा मनाइन्छ, त्यहीँ अर्को तिर कृषिप्रधान नेपाली जीवनशैलीमा आधारित गाई–गोरुको सम्मान गरिन्छ।

उत्सव, श्रद्धा र आत्म–जागरणको यो मिलनले “आफूमा विश्वास र कर्ममा श्रद्धा” राख्न सन्देश दिन्छ।

तिहारको झिलिमिली उज्यालामा नेवार समुदायको म्हः पूजा र देशभरको गाई–गोरु आराधनाले आज नेपाल साँच्चै उज्यालो, शान्त र आत्मगौरवपूर्ण बनेको छ। ✨

• Jigyasanepal