काठमाडौं ।: आज कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन, हरिबोधिनी एकादशी पर्व देशभर उल्लासपूर्वक मनाइँदैछ। यस दिन विशेषगरी तुलसी र भगवान् विष्णुको प्रतीक दामोदरसँग विवाह गरेर यो पर्व मनाउने परम्परा छ। असार शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीदेखि कात्तिक शुक्ल एकादशीसम्म भगवान् विष्णु चार महिनासम्म क्षीरसागरमा सुतेको मानिन्छ र आजकै दिन उनी ब्युँझने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले आजको एकादशीलाई हरिबोधिनी, प्रवोधिनी वा ठूलो एकादशी भनिन्छ।

तुलसी विवाह र पूजा विधि:

आजको दिन घरघरमा स्थापित तुलसीको मठलाई विशेषरूपमा सिँगारी यसको विवाह गरिन्छ। मठलाई गाईको गोबर, रातो माटोले सजाएर फूलमालाले सिँगारिन्छ र नजिकै विष्णुको प्रतीकका रूपमा निगालाको लिङ्ग गाडिन्छ। तुलसीलाई विष्णुप्रिया मानिन्छ, त्यसैले भगवान् विष्णुसँग यसको विवाह गरिन्छ। यस अवसरमा विशेष पूजा गर्दै भक्तजनहरूले विष्णुको आराधना गर्छन्। धार्मिक मान्यता अनुसार, कात्तिक महिनाभर देवता तुलसीमै निवास गर्छन्, त्यसैले तुलसीको पूजा गर्नाले पवित्रता, शान्ति र स्वास्थ्य लाभ प्राप्त हुने विश्वास छ।

धार्मिक र वैज्ञानिक महत्व:

तुलसीको पूजा हिन्दू धर्ममा मात्र होइन, यसको वैज्ञानिक लाभसमेत प्रचलित छ। तुलसीका पात, डाँठ र फूलले रुघाखोकी, ज्वरो लगायतका रोगबाट बच्न मद्दत पुर्याउँछ। तुलसीको रसले विषालु कीटाणु र रोगाणुलाई नष्ट गर्ने गुण हुन्छ, जसले वातावरणलाई पनि शुद्ध बनाउँछ। यसको सुगन्धले वातावरणलाई पवित्र राख्ने र रोग प्रतिरोधी क्षमता बढाउने प्रमाणित भएको छ। विशेषगरी शरद् ऋतुमा तुलसीको महिमा अत्यधिक मानिन्छ र तुलसी चिया पिउनाले कोरोना, डेङ्गुजस्ता रोगबाट समेत सुरक्षा प्राप्त हुने बताइन्छ।

धार्मिक मान्यता र शास्त्रीय लाभ:

गरूड पुराणमा उल्लेख भएअनुसार, कात्तिक महिनामा तुलसीको माला लगाउने र तुलसी पत्र विष्णुलाई अर्पण गर्नाले मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ। यस दिन भगवान् विष्णुको मूर्तिलाई रथमा राखी यात्रा निकालिन्छ र रात्रिमा "गोविन्द उठ्नुस्" भन्ने शंख, घण्ट र ढोल बजाएर विष्णुलाई जगाउने परम्परा छ। धार्मिक मान्यताअनुसार, आजको व्रतले हजार अश्वमेध यज्ञ र राजसूय यज्ञ गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुने भनाइ छ।

विशेष मेला र धार्मिक क्रियाकलाप:

आज काठमाडौं उपत्यकाका चार नारायण अर्थात् चाँगुनारायण, विशंखुनारायण, शेषनारायण र इचंगुनारायण मन्दिरमा विशेष मेला लाग्दछ। यी मन्दिरहरूमा दर्शन गर्ने नसक्नेले बूढानीलकण्ठ नारायणस्थानमा दर्शन गरे चार नारायणको दर्शन बराबरको फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। मन्दिरहरूमा भव्य मेला लाग्ने र विशेष व्यवस्था गरिएको मन्दिर व्यवस्थापन समितिहरूले जनाएका छन्।

यसरी आज मनाइने हरिबोधिनी एकादशी पर्व, तुलसीको धार्मिक महत्व, स्वास्थ्य लाभ, र पापमोचनका लागि अति शुभ मानिन्छ। तुलसी विवाहको यो परम्पराले सम्पूर्ण वातावरणलाई शुद्ध पार्दै मानव जीवनलाई आध्यात्मिक मार्गमा डोर्याउने कार्य गर्दछ।

• Jigyasa media