काठमाडौँ । बडादसैँको सातौँ दिन फूलपाती आज देशभर धार्मिक श्रद्धा र परम्पराअनुसार मनाइँदै छ। दसैँघर तथा पूजाकोठामा फूलपाती भित्र्याउने र नवदुर्गामध्ये सातौँ स्वरूप कालरात्रि देवीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्ने चलन छ। फूलपाती भित्र्याउने विशेष वैदिक विधि अपराह्नकालमा सम्पन्न गर्ने परम्परा छ।

फूलपातीलाई दसैँको महत्त्वपूर्ण दिनका रूपमा लिइन्छ। यस दिन विभिन्न पवित्र वनस्पति, फूल तथा पातलाई जमरा र कलशसँगै पूजा स्थलमा भित्र्याइन्छ। नेपाली परम्परामा फूलपातीले धार्मिक आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परिवारमा सुख–समृद्धिको कामनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

को हुन् कालरात्रि देवी?

नवदुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये सातौँ कालरात्रि देवीलाई शक्तिको उग्र र प्रभावशाली स्वरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ। धार्मिक ग्रन्थ तथा मान्यताअनुसार देवीको वर्ण गाढा र स्वरूप भयङ्कर भए पनि उनी भक्तजनका लागि कल्याणकारी र अभय प्रदान गर्ने देवी हुन्।

‘काल’ अर्थात् मृत्यु वा समयलाई समेत नाश गर्न सक्ने शक्तिको प्रतीकका रूपमा कालरात्रिको व्याख्या गरिन्छ। अज्ञान, भय, अन्धकार र नकारात्मक शक्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने विश्वाससँग पनि उनको आराधना जोडिएको छ। त्यसैले कालरात्रि देवीको पूजा गर्दा साहस, आत्मबल र निर्भयताको कामना गरिन्छ।

धार्मिक चित्रणमा कालरात्रि देवीलाई गाढा वर्ण, खुला कपाल, तीन नेत्र र चार हात भएकी देवीका रूपमा देखाइन्छ। उनका हातमा खड्ग तथा अन्य आयुध रहने र दुई हातले अभय तथा वरद मुद्रा प्रदर्शन गर्ने वर्णन पाइन्छ। उनको वाहन गधा मानिन्छ।

फूलपातीको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व

नेपालमा फूलपाती भित्र्याउने परम्परा घरघरमा मात्र सीमित छैन। काठमाडौँको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा गोरखाबाट ल्याइएको फूलपाती भित्र्याउने ऐतिहासिक परम्पराले यस दिनलाई थप विशिष्ट बनाएको छ। विगतमा राजदरबारसँग जोडिएको यस समारोह गणतन्त्र स्थापनापछि पनि राज्यस्तरीय सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा निरन्तर रहँदै आएको छ।

फूलपातीका रूपमा प्रयोग गरिने वनस्पति र पवित्र सामग्रीको संरचना स्थान तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ। जमरा, उखु, केराको बोट तथा विभिन्न पवित्र पात र फूल समावेश गरी पूजा स्थलमा भित्र्याउने चलन छ। यसले दसैँको धार्मिक वातावरणलाई थप उत्सवमय बनाउँछ।

नौ दिन, नवदुर्गाका नौ स्वरूप

नवरात्रको पहिलो दिन शैलपुत्री, दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी, तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा, चौथो दिन कुष्माण्डा, पाँचौँ दिन स्कन्दमाता, छैटौँ दिन कात्यायनी, सातौँ दिन कालरात्रि, आठौँ दिन महागौरी र नवौँ दिन सिद्धिदात्रीको पूजा गर्ने परम्परा छ।

नवरात्रभर घटस्थापना गरिएको स्थानमा दुर्गा सप्तशती अर्थात् चण्डी, देवीभागवत तथा देवीका स्तोत्र पाठ गरिन्छ। भक्तजनले आ–आफ्नो धार्मिक परम्पराअनुसार व्रत बस्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र देवीको आराधना गर्ने गर्छन्। देवीको पूजा गर्दा शक्ति, विद्या, ऐश्वर्य र मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

फूलपातीसँगै दसैँका मुख्य दिनहरू नजिकिँदै जाँदा घरपरिवारमा चाडपर्वको चहलपहल बढ्छ। त्यसपछि महाअष्टमी, महानवमी र विजयादशमीका धार्मिक तथा पारिवारिक गतिविधि सम्पन्न गरिन्छन्। विजयादशमीमा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्पराले दसैँलाई पारिवारिक मिलन र आत्मीयताको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।

• Jigyasanepal