काठमाडौं, असोज ३०। बडादसैँअन्तर्गत नवरात्रको छैटौँ दिन आज नवदुर्गाको छैटौँ स्वरूप कात्यायनी देवीको पूजा आराधना गरिँदै छ। देवीको उपासनाबाट साहस, शक्ति र आत्मविश्वास प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका साथ देशभरका देवी मन्दिर, शक्तिपीठ तथा घरघरका पूजाकोठामा भक्तजनले श्रद्धापूर्वक पूजा गरिरहेका छन्।

काठमाडौं उपत्यकाका भद्रकाली, नक्साल भगवती, मैतीदेवी, दक्षिणकाली र गुह्येश्वरीलगायत शक्तिपीठमा बिहानैदेखि दर्शन तथा पूजाआजाका लागि भक्तजन पुग्ने गरेका छन्। मन्दिर जान नसक्नेहरूले घरमै घटस्थापना गरिएको स्थान वा पूजाकोठामा देवीको आराधना गर्ने परम्परा छ।

को हुन् कात्यायनी देवी?

धार्मिक ग्रन्थमा कात्यायनीलाई दुर्गाको शक्तिशाली योद्धा स्वरूपका रूपमा वर्णन गरिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार महर्षि कात्यायनको तपस्याबाट प्रसन्न भएर देवीले उनकी पुत्रीका रूपमा जन्म लिएकाले उहाँको नाम कात्यायनी रहन गएको मानिन्छ।

महिषासुरको अत्याचार अन्त्य गर्न देवीले कात्यायनी स्वरूप धारण गरेको कथा पनि प्रचलित छ। त्यसैले कात्यायनीलाई अन्याय र अधर्मविरुद्ध उभिने शक्ति, साहस तथा विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

धर्मशास्त्रका जानकार डा. वासुदेवकृष्ण शास्त्रीका अनुसार कात्यायनी देवीको आराधनाबाट रोग, शोक, सन्ताप र भय नष्ट हुने धार्मिक विश्वास छ।

यस्तो छ कात्यायनी देवीको स्वरूप

धार्मिक वर्णनअनुसार कात्यायनी देवीको स्वरूप दिव्य र तेजस्वी छ। उहाँ सिंहमा विराजमान हुनुहुन्छ। चार हात भएकी देवीका हातमध्ये एउटाले अभय र अर्कोले वरद मुद्रा धारण गरेको हुन्छ भने अन्य दुई हातमा तरबार र कमलको फूल रहने वर्णन पाइन्छ। अभय मुद्राले निर्भयताको र वरद मुद्राले कृपा तथा आशीर्वादको संकेत गर्छ। 

कात्यायनी देवीको पूजा कसरी गर्ने?

नवरात्रको छैटौँ दिन बिहान स्नान गरी पूजास्थल सफा गर्ने, घटस्थापना गरिएको कलशको पूजा गर्ने र त्यसपछि कात्यायनी देवीको ध्यान तथा आराधना गर्ने परम्परा छ।

पूजाका क्रममा देवीलाई फूल, अक्षता, धूप, दीप तथा फलफूल अर्पण गर्न सकिन्छ। परिवारको परम्परा र आफ्नो धार्मिक विधिअनुसार दुर्गा सप्तशती, देवी स्तोत्र तथा अन्य प्रचलित पाठ गरिन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि आरती गरी देवीसँग सुख, शान्ति, साहस र कल्याणको कामना गर्ने चलन छ।

विभिन्न परम्परामा पूजा सामग्री र विधिमा केही भिन्नता हुन सक्छ। कतिपय नवरात्र परम्परामा कात्यायनी देवीलाई मह पनि भोगका रूपमा अर्पण गरिन्छ। 

कात्यायनी देवीको मन्त्र

देवीको ध्यान र पूजाका क्रममा प्रचलित नाममन्त्र:

ॐ देवी कात्यायन्यै नमः।

त्यस्तै, ध्यान श्लोकका रूपमा यो मन्त्र पनि पाठ गरिन्छ:

चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहना।

कात्यायनी शुभं दद्याद् देवी दानवघातिनी॥ 

नवरात्रको धार्मिक महत्त्व

नवरात्रका नौ दिन क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीको पूजा गरिन्छ। आज छैटौँ दिन कात्यायनीको आराधना गरिएपछि सातौँ दिन कालरात्रि देवीको पूजा गरिनेछ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्र नवमीसम्म देवीको विशेष उपासनासँग जोडिएको छ। त्यसपछि विजयादशमीमा मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गरी कोजाग्रत पूर्णिमासम्म बडादसैँ मनाउने परम्परा छ।

धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको बडादसैँले समाजमा सद्भाव, आपसी सम्मान र सहकार्यको भावना बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।

• Jigyasanepal