काठमाडौं – सूचनाको गतिशील युगमा डिजिटल माध्यमको विकास भएसँगै प्रविधिले संचारका विविध स्वरूपलाई परिर्वतन गरिरहेको छ। तर, रेडियो भने अझै पनि सरल, सुलभ र प्रभावकारी माध्यमका रूपमा आफ्नो पहिचान कायम राख्न सफल छ। आज, फागुन १ (फेब्रुअरी १३), विश्व रेडियो दिवस मनाउँदै गर्दा रेडियोको ऐतिहासिक योगदान र यसको वर्तमान भूमिका झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को) को आह्वानमा "रेडियो र जलवायु परिवर्तन" भन्ने नारासहित यस वर्ष दिवस मनाइँदैछ। वातावरणीय संकटको समयमा रेडियोले चेतनाको सन्देश फैलाउने, विपत्को समयमा जीवनरक्षाका सूचना प्रवाह गर्ने, र सामाजिक बहसलाई सशक्त बनाउने भूमिकालाई प्राथमिकता दिइएको छ।

रेडियोको विश्वव्यापी प्रभाव : इतिहास र विकास

सन् २०११ मा युनेस्काका सदस्य राष्ट्रहरूले फेब्रुअरी १३ लाई अन्तर्राष्ट्रिय रेडियो दिवसका रूपमा मनाउन प्रस्ताव गरेका थिए। राष्ट्रसंघीय महासभाले २०१२ मा अनुमोदन गरेपछि यो दिवस औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको हो।

रेडियोको इतिहास करिब एक शताब्दी पुरानो भए पनि यसको प्रभाव आजसम्म उत्तिकै बलियो छ। यो सूचना सम्प्रेषणको पहिलो विश्वसनीय प्रविधि थियो, जसले विश्व युद्धदेखि सामाजिक आन्दोलनहरूसम्म ठूलो प्रभाव पार्यो। आज पनि टेलिभिजन र इन्टरनेटको लोकप्रियताबीच रेडियोले आफ्नो स्थान गुमाएको छैन, बरु डिजिटल रेडियो, पोडकास्टिङ र एफएम प्रसारणमार्फत नयाँ स्वरूपमा अगाडि बढिरहेको छ।

रेडियो : सूचनाको सेतु, आवाजविहीनको आवाज

लोकतन्त्रलाई सुदृढ पार्ने महत्वपूर्ण आधारमध्ये रेडियो एक हो। रेडियो सबैभन्दा बढी श्रोतासम्म पुग्ने सञ्चार माध्यम हो, जसले सीमित स्रोत-साधन भएका समुदायमा समेत सूचना पुर्याउने काम गर्छ। ग्रामीण भेगदेखि शहरी क्षेत्रसम्म, रेडियो आम मानिसको साथी बनेर सूचना, मनोरञ्जन र शिक्षाको संवाहक बनेको छ।

विशेषगरी विपद् व्यवस्थापनमा रेडियोको भूमिका अतुलनीय छ। भूकम्प, बाढी-पहिरोजस्ता प्राकृतिक प्रकोपको बेला अन्य सञ्चार माध्यम अवरुद्ध हुँदा पनि रेडियो सूचना सम्प्रेषणको प्रमुख माध्यम रहन्छ।

नेपालमा रेडियोको भूमिका

नेपालमा पनि रेडियोको इतिहास गौरवशाली छ। सन् १९५१ मा रेडियो नेपाल स्थापना भएपछि औपचारिक रूपमा रेडियो प्रसारण सुरु भएको हो। त्यतिबेला राज्य सञ्चालित यो माध्यम सीमित थियो, तर २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि एफएम रेडियोहरूको विस्तारले रेडियोको पहुँच झन् फराकिलो बनायो। अहिले नेपालमा ७०० भन्दा बढी एफएम रेडियोहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्थानीय तहदेखि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म सूचना सम्प्रेषण गरिरहेका छन्।

विशेषगरी पत्रकारिताको क्षेत्रमा रेडियोले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। ग्रामीण भेगका नागरिकको आवाज राज्यसम्म पुर्याउने सशक्त माध्यमका रूपमा यसले काम गरिरहेको छ।

रेडियोको भविष्य : चुनौती र सम्भावना

डिजिटल क्रान्तिको प्रभाव रेडियोमाथि पनि परेको छ। मोबाइल एप्स, स्ट्रिमिङ प्लेटफर्म र पोडकास्टको बढ्दो लोकप्रियताले परम्परागत एफएम र एएम रेडियो चुनौतीमा परेका छन्। तर, प्रविधिसँगै रूपान्तरण हुँदै, डिजिटल रेडियो तथा इन्टरनेट रेडियोहरू नयाँ सम्भावना बनेर अगाडि आएका छन्।

रेडियोको महत्त्व केवल सूचना प्रवाहमा मात्र छैन, बरु समुदायलाई एकत्रित गर्ने, आवाजविहीनलाई बोल्ने ठाउँ दिने र सामाजिक परिवर्तनको संवाहक बन्ने भूमिकामा पनि छ।

आजको विश्व रेडियो दिवसमा, रेडियोको ऐतिहासिक योगदानलाई सम्झनुका साथै यसको प्रविधिगत रूपान्तरणलाई आत्मसात् गर्ने अवसर हो। सूचनाको सशक्त माध्यमको रूपमा रेडियोअझ सशक्त बनोस्, यही शुभेच्छा।

• Jigyasa media